İSLAM KÜLTÜR VE UYGARLIĞI
1.  Toplum Yaşamı
•   Hz.Muhammed ve Dört Halife döneminde halk, Müslüman olanlar ve Müslüman olmayanlar olarak iki guruba ayrılmış, Müslümanlar arasında ayrım yapılmamıştır.
•   Emeviler halifeliği saltanat haline dönüştürmüşler, saraylarda lüks içinde yaşamaya başlamışlar, böylece halktan kopmalar başlamıştır.
•   Emeviler döneminde halk dört toplumsal sınıfa ayrılmıştır ;
•      Müslüman Araplar :   Devlette önemli görevleri yürüten, en yüksek sınıftır.
•      Mevali                      :   Arap olmayan Müslüman sınıftır.
•      Zımmiler ( Gayri Müslimler ) :  Müslüman olmayan sınıftır.  ( Haraç ve Cizye vergisi öderlerdi)
•      Köleler  :   Savaş esirleri arasından seçilir ya da parayla satın alınırlardı. Toplumun en alt sınıfıydı.
•   Abbasiler döneminde, Mevali anlayışı kaldırılmış, Arap olmayan Müslümanlara da değer verilmiştir. Başlangıçta İranlılar daha sonra Türkler, yönetim ve askeri kademelerde görev almışlardır.
2.   Devlet ve Ülke Yönetimi
•   Hz. Muhammed, hem din, hem de devlet başkanlığı görevini yürütmüştür.
•   Dört halife döneminde, peygamberlik dışında devletin görevlerini üstlenen halifeler, Şura' ya ( Danışma Meclisi ) danışarak devleti yönetmeye çalıştılar.
•   Hz. Ömer döneminde sınırların genişlemesiyle birtakım düzenlemeler yapılmıştır. ( Bak ; Hz.Ömer dönemi )
•   Emeviler döneminde Halifelik saltanata dönüştürüldü.
•   Sınırların genişlemesiyle ülke eyaletlere bölündü. Eyaletlerin başında Genel Vali bulunur, illeri Valiye bağlı olarak "Amil" denilen Valiler yönetirdi.
•   Emeviler, Posta teşkilatını kurdular.
•   Halife Abdülmelik döneminde ilk Arap ( İslam ) parası basıldı ( Dinar ), Arapça Müslüman ülkelerde resmi dil ilan edildi.
•   Abbasilerde Vezirlik Makamı kuruldu. Devlet işleri  "Divan" denilen kurulda görüşülmeye başlamış farklı konularda Divanlar oluşturulmuştur.
•   Divan' ların başlıcaları şunlardır:
•   Divanü ' l  Haraç :  Mali işler
•   Divanü ' l  Ceyş  :  Askeri işler
•   Divanü ' l  Beytü'l Mal :  Hazine - Gelir, giderler
•   Divanü ' l Berid :   Posta - Casusluk işleri
•   Divanü' l Mezalim :  Adalet işleri.
•   Divanü 'l Darp       :  Devletin Para basma işleri.
3.  Ordu
•   Hz. Muhammed ve Hz. Ebubekir dönemlerinde düzenli bir ordu yoktu. Gönüllülerden oluşuyordu. * Din uğruna yapılan savaş ( Cihad - Gaza ), ölenlere şehitlik ( Cennet vaadi ) , sağ kalanlara gazilik ünvanı veriyordu.
•   İlk düzenli ordu, Hz. Ömer döneminde oluşturuldu. Askerlere maaş ödenmeye başlanmış, ordukentler oluşturulmuştur.
•   Hz. Osman döneminde ilk islam donanması oluşturuldu. Donanma komutanına " Emir ül Ma " ( Amiral ) denildi. Akdeniz'de Kıbrıs adası ilk olarak alındı.
•   Emeviler döneminde ordu geliştirilmiş ve sürekli hale getirilmiştir. Arapların dışında Berberiler , İranlılar, Türkler orduda yer almaya başladılar.
•   Abbasiler döneminde önce İranlılar, halife Memun' dan itibaren de Türkler orduda etkin duruma geldiler.
•   Araplar ordu teşkilatında Bizans, İran ve Türklerden etkilenmişlerdir.
4.   Eğitim Öğretim
•   İslamiyet öncesi Arap Yarımadasında okuma yazma oranı çok düşüktür.
•   Hz. Muhammed, okuma - yazmaya çok önem vermiş , Müslümanları okuma ve yazmaya özendirmiştir.
•   Dört Halife ve Emeviler döneminde Camiler yoluyla eğitim verilmiş, okur yazar oranı artırılmıştır.
•   Asıl gelişme Abbasiler döneminde sağlanmıştır. Bu dönemde okullar ve medreseler açılmıştır.
•   Halife Memun'un Bağdat'ta kurdurduğu " Beytü'l- Hikme " ( Bilgelik Evi ) ilk yüksek öğrenim kurumudur.
•   Büyük Selçuklularda, Alp Arslan döneminde vezir Nizamü'l - Mülk tarafından Bağdat'ta yaptırılan "Nizamiye Medresesi" döneminin en büyük ve en ileri eğitim-öğretim kurumu olmuştur.
•   Medreselerde ders veren öğretmenlere " Müderris " denilirdi.
•   Endülüs Emevileri ve Beni Ahmer Devletinde de eğitim - öğretime büyük önem verilmiş, kurulan medreselere farklı bölgelerden çok sayıda öğrenci, öğrenim amacıyla gelmiştir.
•   Çok sayıda Kütüphane açılmıştır.
5.    Bilim ve Sanat
•   Müslümanlar  ;  Türk, İran, Yunan, Hint, Mısır, Çin uygarlıklarından etkilenmiştir.
•   İlk bilimsel gelişmeler :  Tıp, Felsefe, Fen alanlarında  Emeviler döneminde başlamıştır.
•    Abbasiler döneminde bilim çok gelişmiştir.
•   Emeviler döneminde Basra ve Kufe, Abbasiler döneminde Bağdat, Endülüs Emevileri döneminde Cordoba önemli kültür merkezleri olmuştur.
•   İslam dünyasındaki bilimsel gelişmeler, Endülüs Emevileri ve Sicilya Müslümanları aracılığıyla Avrupa'ya aktarılmış, Rönesans' ın doğmasında etkili olmuştur.
İslami Bilimler :
•   Tefsir :   Kur'an ayetlerinin açıklanıp, yorumlanmasıdır. Bu bilimle uğraşanlara Müfessir denir.
•   Hadis  :   Hz. Muhammed'in çeşitli konularda Müslümanları aydınlatmak için söylediği sözlerdir.
•   Kelam :   Dini konuları ( soruları ) akıl ve mantık yoluyla açıklamadır.  ( İslam Felsefesi )
•   Fıkıh  :    İslam Hukukudur. Bu bilimle uğraşanlara " "Fakih" denir.
•   Kıraat :   Kur'an okuma tekniğidir.
•   Siyer  :    Hz. Muhammed'in hayatını inceler.
•   Megazi :  Hz. Muhammed'in savaşlarını inceleyen İslami Bilim dalıdır.
Diğer Bilimler  :
•   Tarih : Hz. Muhammed'in yaşamı ve savaşlarının incelenmesiyle başlamıştır. Önemli temsilcileri ; Taberi, Mesudi, İbn-i Haldun' dur
•   Coğrafya  :  Önemli temsilcileri ; Mesudi, İbn-i Batuta, İdrisi, Harezmi ' dir.
•   Felsefe   :    Yunan Felsefesi'nin incelenmesiyle başlamış, kendini geliştirmiştir.  Önemli temsilcileri ;  Kindi, İbn-i Rüşt, Farabi, İbn-i Sina 'dır.
•   Tıp          :   Abbasilerde Harun Reşit Döneminde Bağdat' ta yaptırılan Hastahane Halk Sağlığı konusunda çalışma yapan ilk hastane olarak kabul edilmektedir. Önemli temsilcileri : Huneyn Bin İshak, Razi, İbn-i Sina 'dır. * İbn-i Sina 'nın " El-Kanun fi't- Tıp" adlı kitabı Avrupa'da uzun yıllar ders kitabı olarak okutulmuştur.
•   Astronomi :  Hint biliminin etkisiyle başlamıştır. İlk gözlem evi 9. yy.da kurulmuştur. Önemli temsilcileri ; Usturlabi, Biruni, Ömer Hayyam,  İbn-i Yusuf' tur.
•   Matematik ve Geometri :  Hint biliminin etkisiyle gelişmiştir.  Önemli Temsilcileri ; Harezmi, Abdülhamit İbn-i Türk ( Cebir ve Geometriyi geliştirip, Trigonometriyi bulmuşlardır) , Sabit Bin Kurra, Tusi, Battani, Ali Kuşçu, İbn-i Cemşid'tir.
•   Kimya     :  Önemli Temsilcileri : Cabir Bin Hayyan  ( Kimya biliminin öncüsü kabul edilir. ) , Razi ( Kimya dalında 28 eser yazmıştır.) , Biruni , İbn-i Sina' dır.
Sanat :
•   Müslümanlar genişledikçe ele geçirilen bölgelerin kültürleriyle, kendi kültürlerini kaynaştırmışlar ve özgün İslam sanatı oluşturmuşlardır.
•   İslam sanatında Mimari gelişen alanların başlıcalarındandır. Dini, Sivil, Askeri Mimari olarak gelişmiştir.
•   İslam Mimarisinin ilk dinsel yapıtı, Hz. Muhammed döneminde yaptırılan " Kuba Mescidi " dir.
•   Minare, Mihrap, Şadırvan ilk kez Emeviler dönemi camilerinde yapılmıştır.
•   Resim ve Heykelciliğin yasaklandığı anlayışı, bu alanlarda gelişmeyi engellemiş, Minyatür Sanatı gelişmiştir.
•   Güzel yazı yazma sanatı ( Hüsnü Hat ) İslam kültüründe çok gelişmiştir.
•   Oymacılık, Kakmacılık, Dokumacılık, Camcılık gelişen diğer sanat dallarıdır.
 
6.   Ekonomik Yaşam
•   Hz. Muhammed döneminde ekonominin temeli Mekke' de ticarete, Medine' de tarıma dayanmaktadır.
•   Dört Halife döneminde fetihlerle birlikte, ganimet ve vergiler önemli gelir kaynaklarından olmuştur.
•   Devletin bütün gelirleri " Beytü'l Mal " denilen Devlet Hazinesinde toplanır.
Başlıca Gelir Kaynakları :
•   Zekat ve Sadaka :  Zengin Müslümanların mallarının 1/40 ını yoksullara dağıtmasıdır.
•   Öşür   :   Müslüman çiftçilerden alınan 1/10 oranındaki Ürün vergisidir.
•   Haraç  :   Gayri Müslimlerden ( Müslüman Olmayanlar ) alınan arazi vergisidir.
•   Cizye   ( Sağlık-Kafa- Kelle vergisi ) :  Gayri Müslimlerden askerlik bedeli olarak alınan vergidir. Kadınlardan, çocuklardan,yaşlılardan,hastalardan alınmazdı.
•   Ganimet  : Savaşlarda elde edilen ganimetlerin 1/5 'i doğrudan devlet hazinesine giderdi.
•   Maden, Orman, Tuzla, Otlak gelirleri.
•   Bağlı devlet ve beyliklerin gönderdiği vergi ve hediyeler.
 
•   Tarım ve Hayvancılık Abbasiler döneminde çok gelişmiştir. Sulama kanalları açılmış ve tarım önemli bir gelir kaynağı olmuştur.
•   Müslümanların doğudan gelen ticaret yolları üzerinde bulunmaları,  ( İpek ve Baharat yolları )  ticaretten büyük gelir kazanmalarını  sağladı.
•   Kara ve Deniz taşımacılığı gelişmiştir. Ticareti geliştirmek için yollar üzerinde Han' lar ve Kervansaraylar yapılmıştır.
•   Hindistan ve Çin'e şeker, pamuk, dokuma, kağıt, mobilya, seramik, Madeni ve Cam eşya  götürülmüş, İpek, Baharat, güzel kokular getirilmiştir.
•   Dokuma, Kağıt, İlaç yapımı, Kuyumculuk, Cam, Gemi, Silah gelişen sanayi dallarıdır.
7.  İslam Kültürünün Diğer Kültürlere Etkisi :
İslam kültürü bilimsel  ( Felsefe, Tıp, Matematik, Geometri vb. ) ve Tekniksel  ( Kağıt, Pusula, Barut, Matbaa, Dokumacılık ) anlamda en çok etkiyi Avrupa kültürüne yapmıştır.