TARİH BİLİMİNE GİRİŞ
TARİHİN TANIMI: Tarih geçmiş zamanlarda yaşayan insan topluluklarının her türlü faaliyetlerini YER VE ZAMAN bildirerek, SEBEP-SONUÇ ilişkisi içinde anlatan bilim dalıdır.
TARİHİN KONUSU NEDİR? : Geçmiş zamanda yaşayan insan topluluklarının her türlü faaliyetidir.
TARİH ANLATIMINDA YER VE ZAMANIN ÖNEMİ NEDİR?
1)- Yer ve zamanın belirtilmesiyle olayın GERÇEK olup olmadığını anlarız.
2)- Olayın geçtiği yer ile olayın meydana geldiği zaman dilimi o olayın sebep ve sonuçlarını
belirlememizde gereklidir. Çünkü o yerin iklimi, yaşam şartları, madenleri, o zaman içindeki nüfusu,o zaman içindeki toplumsal değerler olayın meydana geliş sebeplerini oluşturabilirler.
SEBEP-SONUÇ İLİŞKİSİNİN ÖNEMİ NEDİR?
Bütün olaylar bir zincirin halkaları gibi birbirine bağlıdır.her olay kendisinden önceki olayın SONUCU, kendisinden sonraki olayın SEBEBİ’DİR. Önceki olayı bilmezsek, sonraki olayı kavrayamayız.
OLAY NEDİR? OLGU NEDİR?
OLAY: İnsanları ilgilendiren sosyal, ekonomik, kültürel, dini ve benzeri alanlarda meydana gelen oluşumlardır.
OLGU: Oluşum süreci içinde ya da başka bir şeyin belirtisi olarak gözlemlenmiş olaylardan ibarettir.
Örnek: Anadolu’nun Türkler tarafından fethi Olay’dır. Anadolu’nun Türkleşmesi Olgu’dur.
TARİH FELSEFESİ NEDİR?: Tarihi tecrübeleri günümüz meselelerinin çözümü için yeniden yorumlamaya Tarih Felsefesi denir.
TARİHİN TASNİFİ(SINIFLANDIRILMASI)
1)- Zamana Göre Sınıflandırma: (Örnek: Ortaçağ tarihi,15. yüzyıl tarihi gibi…)
2)- Mekana(Yer) Göre sınıflandırma: (Örnek:Türkiye Tarihi,Avrupa tarihi gibi…)
3)- Konuya Göre Sınıflandırma: (Örnek: Tıp Tarihi, Sanat tarihi gibi…)
TARİHİ NEDEN SINIFLANDIRIYORUZ?
Tarihi Zamana, Mekâna ve Konuya göre sınıflandırmamızın nedeni öğrenmeyi, öğretmeyi, araştırmayı kolaylaştırmaktır.
TARİHİN YÖNTEMİ: Tarihi olayları araştıran bir tarihçi sırasıyla aşağıdaki yöntemleri uygular.
1)-KAYNAK ARAMA: Önce olayla ilgili kaynaklar aranır.
Kaynaklar 2′ye ayrılır:
1- Ana Kaynaklar(Birinci el kaynaklar): Olayın geçtiği döneme ait kaynaklardır.
2- İkinci El Kaynaklar: Ana kaynaklardan yararlanılarak hazırlanan kaynaklardır.
Ayrıca kaynakları YAZILI ve YAZISIZ kaynaklar diye de ikiye ayırabiliriz:
1- Yazılı Kaynaklar: Kitabeler, fermanlar, kanunlar, mahkeme kayıtları, noterlik yazıları,
gazeteler, dergiler vb…
2- Yazısız(Sözlü) Kaynaklar: Evler, kaleler, tapınaklar, heykeller, silah, eşyalar,
destanlar, efsaneler, fıkralar, atasözleri örf ve adetler vb…
2)- VERİLERİ TASNİF, TAHLİL VE TENKİT ETME:
a)Tasnif(Sınıflandırma):Elde edilen bilgiler zamana, mekâna ve konuya göre tasnif edilir.
b)Tahlil(Analiz=İnceleme) : Kaynaklardan elde ettiğimiz bilgiler güvenilir mi?
Karşılaştırma yapılarak bilgiler bu yönde incelenir.
c)Tenkit(Eleştiri):Elde edilen bilgilerin işe yarayıp yaramadığı, hangi bilgilerin kullanılacağı belirlenir.
3)SENTEZ(BİRLEŞTİRME):Kaynaklardan elde edilen bilgiler düzenlenip yazılması safhasıdır.
TARİHE YARDIMCI OLAN BİLİMLER:
1)COĞRAFYA: Tarih olayın geçtiği Yer’in fiziki ve beşeri özelliklerini coğrafyadan öğrenir.
2)ARKEOLOJİ(Kazı Bilimi):Toprağın ve suyun altında kalmış olan eserleri ortaya çıkarır.
3)KRONOLOJİ(Takvim Bilgisi):Tarihi olayların zamanlarını belirleyip, oluş sırasını düzenler.
4)PALEOGRAFYA: Eski yazıların okunmasını sağlayan bilim dalıdır.
5)EPİGRAFYA(Kitabeler Bilimi):Taş, mermer gibi sert cisimler üzerine yazılan yazıları inceler.
6)SOSYOLOJİ (Toplum Bilimi): Sosyal olayları inceler.
7)ANTROPOLOJİ: Toplumların ırk yapılarını inceler.
8)FİLOLOJİ:(Dil Bilimi): Dilleri ve diller arasındaki bağları inceler.
9)ETNOGRAFYA: Örf, adet, gelenek ve görenekleri inceler.
10)DİPLOMATİK: Günümüze kadar gelmiş olan resmi belgeleri, fermanları vb. inceler.
11)HERALDİK (Mühür bilimi): Resmi belgelerdeki mühür, arma ve özel işaretleri inceler.
12)NÜMİZMATİK(Paralar bilimi): Eski Paraları inceler.
Bunlardan başka tarihe yardımcı bilimler arasına felsefe, istatistik, psikoloji, astronomi, Tıp, kimya gibi birçok bilimi katabiliriz.

A. TARİH BİLİMİ

1. Tarih Biliminin Konusu

Tarihin Tanımı:

Tarih, geçmiş zamanlarda yaşayan insan topluluklarının, her türlü faaliyetlerini yer ve zaman belirterek, sebep-sonuç ilişkisi içinde, tarafsız olarak anlatan bilim dalıdır.
 
Bütün yönleriyle insanlığın geçmişini inceler
Geçmişle gelecek arasında kurulan bir köprüdür
Tarih insanlığın ortak mirasıdır.

Tarih, insan topluluklarının sosyal, ekonomik, siyasi, kültürel, dini faaliyetlerini, birbirleriyle olan ilişkilerini, kültürlerini, yer ve zaman belirterek, olayların sebeplerini, gelişmelerini ve sonuçlarını birlikte inceleyen bir bilim dalıdır.
Tarih sadece geçmişi araştırmakla kalmamakta, geçmişle günümüz ve gelecek arasında bir köprü görevi görmektedir.
Tarihine sahip çıkmayan, tarihini unutmuş bir millet, hafızasını kaybeden bir insana benzer.

Tarihin Konusu: Geçmiş zamanda yaşayan insan topluluklarının her türlü faaliyetidir.

Tarihimizi Öğrenmenin Gerekliliği:

Türk milleti tarihin en eski ve en köklü milletlerinden biridir. Türkler; Asya, Avrupa ve Afrika kıtalarına yayılan devletler kurmuşlardır. Bu bölgelerde Türk dilinin, Türk sanatının, Türk kültürünün izleri bugün bile sürmektedir.

MÖ III. yüzyılda Hunlarla başlayan Türk Tarihi günümüze kadar varlığını sürdürmüştür.

Tarihimizi iyi öğrenmekle;
Vatan, Millet sevgimiz gelişecektir.
Millet olarak geleceğe daha güvenle bakabilecek duruma gelebiliriz.

Tarih Biliminde Yer ve Zamanın Önemi:

Yer ve zamanın belirtilmesiyle olayın gerçek olup olmadığını anlarız.
Olayın geçtiği yer ile olayın meydana geldiği zaman dilimi o olayın sebep ve sonuçlarını belirlememizde gereklidir. Çünkü o yerin iklimi, yaşam şartları, madenleri, o zaman içindeki nüfusu, o zaman içindeki toplumsal değerler olayın meydana geliş sebeplerini oluşturabilirler.

Tarih Biliminde Sebep-Sonuç İlişkisinin Önemi:

Tarihte, bütün olaylar bir zincirin halkaları gibi birbirine bağlıdır. Her olay kendisinden önceki olayın sonucu, kendisinden sonraki olayın sebebidir.

Önceki olayı bilmezsek, sonraki olayı kavrayamayız.
 

Tarih Biliminde Olay ve Olgu Kavramları:
Olay, insanları ilgilendiren, sosyal, siyasal ve dînî alanlarda meydana gelen, başlangıcı ve bitişi beli olan gelişmedir.

Olgu, aynı özellikteki tarihi olayları kapsayan ve belli bir süreci ifade eden genel bir kavramdır. Meselâ:

Olay > Anadolu'nun Türkler tarafından fethi

Olgu > Anadolu'nun Türkleşmesi

Olay > Amerika'nın keşfi

Olgu > Sömürgeciliğin başlaması

2. Tarih Biliminin Yöntemi

Tarih biliminin en önemli özelliği, tekrar edilememesi, deney ve geçmiş olaylarda gözlemlerin yapılamamasıdır.

Tarih biliminin yöntemi; kaynakların araştırılması, tasnif, tahlil, tenkit ve sentezinin yapılmasıdır.

Tarihî olayları araştıran bir tarihçi, sırasıyla aşağıdaki yöntemleri uygular.
1. Kaynak Arama: Önce olayla ilgili kaynaklar aranır. Kaynaklar ikiye ayrılır:
a) Ana Kaynaklar (Birinci El Kaynaklar): Olayın geçtiği döneme ait kaynaklardır.
b) İkinci El Kaynaklar: Ana kaynaklardan yararlanılarak hazırlanan kaynaklardır.
Ayrıca kaynakları yazılı ve yazısız kaynaklar diye de ikiye ayırabiliriz:
1.Yazılı Kaynaklar: Kitabeler, fermanlar, kanunlar, mahkeme kayıtları, noterlik yazıları, gazeteler, dergiler vb...
2.Yazısız (Sözlü) Kaynaklar: Evler, kaleler, tapınaklar, heykeller, silah, eşyalar, destanlar, efsaneler, fıkralar, atasözleri örf ve adetler vb...

2. Verileri Tasnif, Tahlil ve Tenkit Etme:
a) Tasnif (Sınıflandırma): Elde edilen bilgiler zamana, mekâna ve konuya göre tasnif edilir.
b) Tahlil (Analiz, İnceleme) : Kaynaklardan elde ettiğimiz bilgiler güvenilir mi? Karşılaştırma yapılarak bilgiler bu yönde incelenir.
c)- Tenkit (Eleştiri): Elde edilen bilgilerin işe yarayıp yaramadığı, hangi bilgilerin kullanılacağı belirlenir.

3. Sentez (Birleştirme): Kaynaklardan elde edilen bilgilerin düzenlenerek yazılması aşamasıdır. Yazarken;

- Olaylar, o dönemin şartları göz önüne alınarak,

- İyi bilinmeyen bir olayı, benzer olaylarla açıklamaya çalışmamak ilkelerine dikkat edilmelidir.

3. Tarihin Tasnifi (Sınıflandırılması)

1. Zamana Göre Sınıflandırma: (Ortaçağ Tarihi, 15. Yüzyıl Tarihi gibi...)
2. Mekâna (Yere) Göre Sınıflandırma: (Türkiye Tarihi, Avrupa Tarihi gibi...)
3. Konuya Göre Sınıflandırma: (Tıp Tarihi, Sanat Tarihi gibi...)

Tarihin Sınıflandırılmasının Sebebi:  Öğrenmeyi, öğretmeyi ve araştırmayı kolaylaştırmaktır.

4. Tarihin Diğer Bilimlerle İlişkisi

Tarihin Diğer Bilimlerle İlişkisi:

1. Coğrafya: Tarih, olayın geçtiği yerin fizîki ve beşerî özelliklerini Coğrafya'dan öğrenir.
2. Arkeoloji (Kazı Bilimi): Toprağın ve suyun altında kalmış olan tarihi eserleri ortaya çıkarır.
3. Kronoloji (Takvim Bilgisi): Tarihi olayların zamanlarını belirleyerek, meydana geliş sıralarını düzenler.
4. Paleografya: Eski yazıların okunmasını sağlayan bilim dalıdır.
5. Epigrafya (Kitabeler Bilimi): Taş, mermer gibi sert cisimler üzerine yazılan yazıları inceler.
6. Sosyoloji (Toplum Bilimi): Sosyal olayları, insanlar ve toplumlar arası ilişkileri inceler.
7. Antropoloji: Toplumların ırk yapılarını inceler.
8. Filoloji (Dil Bilimi): Dilleri ve diller arasındaki bağları inceler.
9. Etnografya: Örf,adet, gelenek ve görenekleri inceler.
10. Diplomatik: Günümüze kadar gelmiş olan resmi belgeleri, fermanları vb. inceler.
11. Heraldik (Mühür Bilimi): Resmi belgelerdeki mühür, arma ve özel işaretleri inceler.
12. Nümizmatik / Meskûkat (Para Bilimi): Eski paraları inceler.
13. Kimya (Karbon 14 Metodu): Herhangi bir tarihî eserin yaşını hesap eden bilimdir.
14. Onomatoloji: Yer adlarını inceleyen bilim dalıdır.
15. Şecere: Soy kütüğü bilimidir.
16. Sigilografi: Mühürleri inceler.

Bunlardan başka tarihe yardımcı bilimler arasına Felsefe, İstatistik, Psikoloji, Astronomi, Tıp gibi bir çok bilimi katabiliriz.

B. ZAMAN VE TAKVİM

1. Takvimin Ortaya Çıkışı ve Tanımı

Takvim zamanı günlere, aylara, yıllara bölme metodudur.

İnsanlar zamanı ölçerken ölçü aracı olarak Güneşi ve Ay'ı kullanmışlardır.
Güneşi kullananlar dünyanın güneş etrafında bir tam dönüşünü esas almışlardır (365 gün 6 saat). Bu şekilde oluşturulan takvimlere Güneş Takvimi diyoruz.
Ay'ı kullananlar ise Ay'ın Dünya etrafında 12 kez dönmesini (12 x 29.5 =354) esas almışlardır. Bu şekilde oluşturulan takvimlere Ay Takvimi diyoruz.

Tarihte ilk güneş takvimini Mısırlılar, ilk ay takvimini de Sümerler kullanmışlardır.
Her toplum kendi takvimini oluştururken kendileri için önemli saydıkları bir günü başlangıç olarak kullanmışlardır.

Romalılar, Roma'nın kuruluşunu,

Müslümanlar, hicreti,

Hıristiyanlar, Hz. İsa'nın doğumunu gibi...

2. Türklerin Kullandıkları Takvimler

1. 12 Hayvanlı Türk Takvimi:

Türklerin kullandığı en eski takvimdir. Güneş yılını esas alır . Bu takvimde her yıl bir hayvan adıyla anılıyordu.
2. Celâlî Takvimi:

Büyük Selçuklular zamanında Melikşah tarafından Ömer Hayyam ve ekibine hazırlatılan bu takvim güneş yılına göre hazırlanmıştı.
3. Hicrî Takvim:

Ay yılını esas alır. Başlangıç olarak Hz. Muhammed'in Mekke'den Medine'ye hicret ettiği 622 yılını alır. Günümüzde Ramazan ayı, kutsal gün ve gecelerde bu takvimi kullanmaktayız.
4. Rûmî Takvim:

Osmanlı Devleti'nde resmî ve mâlî işlerde kullanılmak üzere 19. yüzyıl başlarından itibaren yürürlüğe giren takvimdir. Güneş yılını esas alır.

5. Milâdî Takvim:

1926'dan itibaren kullandığımız takvimdir. Güneş yılını esas alır. Temeli Mısırlılara dayanır. İyon ve Yunanlılar kanalıyla Batı'ya aktarılmıştır. Romalılar Sezar zamanında Jülyen takvimi olarak düzenlemiş ve kullanmışlardır. Yeniçağ'da Papa XII.Gregor tarafından yeniden yapılan düzenlemelerle Gregoryen Takvimi olarak anılmıştır. Miladî takvim Hz. İsa'nın doğuşunu  başlangıç olarak kabul eder.

TARİH  BİLİMİNE GİRİŞ

TARİH: İnsan topluluklarının,geçmişten günümüze kadar olan yaşantılarını, olay ve olguları (siyasi,sosyal, kültürel tüm faaliyetlerini), birbirleri ile olan ilişkilerini, yer ve zaman belirterek,
   neden-sonuç ilişkisi içinde,  belgelere dayanarak objektif olarak inceleyen bir bilimdir.
Tarihi Oluşturan Unsurlar:
* Yer (Mekan)   * Zaman   *  Neden   *  Sonuç   *  Belgeler    * Objektiflik
TARİHİN KONUSU:
İnsanlığın geçmiş  yaşantılarının tümü ve günümüze kadar geçirdiği aşamalardır. İnsan  topluluk-
larının yaşadığı olaylar ve olgulardır.
Olay: İnsanı ilgilendiren siyasi, sosyal,askeri,ekonomik, kültürel alanlarda yaşanan her şey olaydır.
Olgu:Olaylar sonucunda ortaya çıkan ise olgudur.
          Alparslan’ın 1071’de Malazgirt’te Bizans’ı yenmesi  olay,
          Bu olay sonucunda, Anadolu’nun kapılarının Türklere açılması olgu dur.
TARİHİN BİLİM OLARAK ÖZELLİKLERİ:
•   İnsan faaliyetlerini incelediği için sosyal bir bilimdir.
•   Bir tarihi olay aynısıyla tekrar etmez. Bu yüzden tarih araştırmalarında deney ve gözlem metodu kullanılamaz.
•   Temel yasaları ve kuralları bulunmayan tek bilimdir.
*Tunus’ta ekmeğe zam geldi, halk isyan etti.
*Türkiye’de ekmeğe zam geldi,halk isyan edecek diyemeyiz. İsyan çıkabilir de      çıkmayabilir de...
•   Değişmemezlik kuralı yoktur. Bulunan her yeni belge olayı , ya değiştirebilir ya da netleştirir.
•   Tarihi olayların yer ve zamanı belli olmalıdır. Bu durum tarihi masal olmaktan kurtarır.
•   Tarihi araştırmalarda belgelere dayanmak da  şarttır. Belgeye dayanmayan tarihi bilgi yalan demektir.
•   Tarihi olaylar incelenirken neden-sonuç ilişkisi kurulmalıdır. Çünkü her tarihi olay bir sonraki olaya neden olur.
•   Tarih araştırmalarında , olayın geçtiği zamanın şartları dikkate alınmalıdır. Bugünün koşulları ile düne bakılmaz.
•   Bütün bilimler gibi , incelediği olaylara  objektif yaklaşır. (Ortak özellik)

TARİH BİLİMİNİN YÖNTEMİ :
1.   Kaynak Arama: Konu ile ilgili tüm malzemeler toplanır.
2.   Tasnif (Sınıflandırma) : Yazılı ve yazısız belge olarak,  zamana,mekana,konuya göre tasnif yapılır.
3.   Tahlil : Verilerin doğruluğu araştırılır.
4.   Tenkit (Eleştiri) : Kaynaklar ve içerisindeki bilgiler doğruluk açısından tenkit edilir.
5.   Terkip (Sentez) : Tasnifi, tahlili, tenkidi  yapılan bilgiler birleştirilir (terkip) ve araştırma  tamamlanır.

TARİHİN SINIFLANDIRILMASI
 Geniş bir ilgi alanına sahip olan Tarih biliminin ; öğrenilmesini, inceleme ve araştırılmasını kolaylaştırmak için uygulanır. Tarihi olaylar  sınıflandırılırken ,tarih bütünü içinde ele alınmalıdır.
              Zamana  Göre: İlk Çağ , Orta Çağ Tarihi  ...
              Mekana Göre : Avrupa, Anadolu Tarihi...
              Konuya  Göre : Tıp , Hukuk Siyasi Tarih...

TARİHE  YARDIMCI BİLİMLER :
Coğrafya: Yer Bilimi
Kronoloji : Zaman ,Takvim Bilgisi
Arkeoloji: Kazı Bilimi
Paleografya : Eski Yazı Bilimi
Nümizmatik = Meskukat : Para Bilimi
Filoloji :  Dil Bilimi
Antropoloji: Irk Bilimi
Epigrafya:Kitabe Bilimi
Etnogratya: Halk ,Kültür Bilimi (Giyim tarzları,süs eşyaları , yemekleri ,mimarileri...)
Sosyoloji: Toplum Bilimi
Diplomatik:Antlaşma, yazışma bilimi
Heraldik : Arma, unvanları
Sicillografya:İmza ve Mühür Bilimi
Arkeometri: Kalıntıların Tarihleri
Kimya (Karbon 14 Yöntemi ):Buluntuların yaşı saptanır.( Bozulan nesnelerdeki Karbon 14 izotopu parçalanır. Kütlesi giderek azalır. Hesaplamalara göre 5500 yılda kütle yarıya iner.
30 gramlık kütle 5500 yıl sonra 15 grama iner.

ZAMAN VE TAKVİM

Takvim  : Zamanı ,yıllara ,aylara ve günlere ayırma metodudur. Güneşin yada ayın hareketlerini ölçüt alarak  takvimler geliştirilmiştir.
                                                TAKVİM


Ay Takvimi  (Kameri)                                                             Güneş Takvimi (Şemsi )
•   1 yıl 354 gündür                                                                  * 1 yıl 365 gün 6 saat
•   Artık yıl yok                                                                        * Artık yıl var
•   Sümerler                                                                               * Mısır
İslamiyet öncesi Araplar                                                        Yunan
      Müslüman Araplar                                                                  İyon
      Türk-İslam Devletleri                                                              Roma

TÜRKLERİN KULLANDIKLARI TAKVİMLER
1.   12 Hayvanlı Takvim : Türklerin İslamiyet öncesi kullandıkları takvimdir. Güneş yılı esasına dayanır. 12 Güneş yılı 1 yıl kabul edilir. 12 yıllık devirler halinde devam eden takvimin en önemli özelliği her yılın bir hayvan adı ile anılmasıdır.
         *2004 yılı pars yılı olsa, 2016 yılı tekrar pars yılı olur.
     Hunlar, Göktürkler,Uygur, Kırgızlar kullanmıştır. Bir güneş yılı 365 gün 5 saattir.
2.   Hicri Takvim : Türkler İslamiyet’i kabul ettikten sonra (Karahanlılar’dan itibaren) kullanmaya başladılar. Ay yılı esasına dayalıdır. Başlangıcı Hicret tir. Günümüzde , dini ayların,kandillerin ve dini bayramların belirlenmesinde kullanılır. Güneş yılı (Miladi )ile arasında  11 günlük fark vardır.
3.   Celali Takvim : Büyük Selçuklu sultanı Melikşah adına düzenlenmiştir.(miladi 1079)güneş yılı esas alınmıştır.
4.   Rumi Takvim : Hicri Takvimi kullanan Osmanlı Devleti , güneş ve ay takvimleri arasındaki 11 günlük farkın resmi işlerde getirdiği karışıklığı gidermek için düzenlenmiştir.(Mali Takv.)
5.   Miladi Takvim: İlk defa  Eski Mısır uygarlığında tarımsal faaliyetlerde karşılaşılan zorluklar sonucu oluşturulmuştur. İyon,Yunan,Roma’nın katkıları ile günümüze ulaşmıştır.
•   Miladi Takvim, güneş yılı esasına dayalıdır. Başlangıcı Hz.İsa’nın doğumu “0” kabul edilir.
Yüzyıl (Asır): Tarihte zamanın yüzyıllık dilimlere ayrılan bölümüdür.
Çağ: İnsanlık tarihini çok yönlü etkileyen ve toplumlar üzerinde siyasi,ekonomik yada sosyal değişmelere zemin hazırlayan önemli ve evrensel olaylar arasında kalan bölümdür.

                   MÖ.                                                                          MS.

2500    2000     1500     1000     500     0     500     1000     1500     2000     2005

•   Milattan Sonraki tarihlerin rakamsal değeri büyüdükçe günümüze yaklaşır.
•   Milattan Önceki tarihlerin rakamsal değeri büyüdükçe günümüzden uzaklaşır.
 

güzel ama videolarla desteklesen daha iyi olurdu

TARİHE  YARDIMCI BİLİMLER :
Coğrafya: Yer Bilimi
Kronoloji : Zaman ,Takvim Bilgisi
Arkeoloji: Kazı Bilimi
Paleografya : Eski Yazı Bilimi
Nümizmatik = Meskukat : Para Bilimi
Filoloji :  Dil Bilimi
Antropoloji: Irk Bilimi
Epigrafya:Kitabe Bilimi
Etnogratya: Halk ,Kültür Bilimi (Giyim tarzları,süs eşyaları , yemekleri ,mimarileri...)
Sosyoloji: Toplum Bilimi
Diplomatik:Antlaşma, yazışma bilimi
Heraldik : Arma, unvanları
Sicillografya:İmza ve Mühür Bilimi
Arkeometri: Kalıntıların Tarihleri
Kimya (Karbon 14 Yöntemi ):Buluntuların yaşı saptanır.( Bozulan nesnelerdeki Karbon 14 izotopu parçalanır. Kütlesi giderek azalır. Hesaplamalara göre 5500 yılda kütle yarıya iner.
30 gramlık kütle 5500 yıl sonra 15 grama iner.

ZAMAN VE TAKVİM

Takvim  : Zamanı ,yıllara ,aylara ve günlere ayırma metodudur. Güneşin yada ayın hareketlerini ölçüt alarak  takvimler geliştirilmiştir.
                                                TAKVİM


Ay Takvimi  (Kameri)                                                             Güneş Takvimi (Şemsi )
•   1 yıl 354 gündür                                                                  * 1 yıl 365 gün 6 saat
•   Artık yıl yok                                                                        * Artık yıl var
•   Sümerler                                                                               * Mısır
İslamiyet öncesi Araplar                                                        Yunan
      Müslüman Araplar                                                                  İyon
      Türk-İslam Devletleri                                                              Roma

TÜRKLERİN KULLANDIKLARI TAKVİMLER
1.   12 Hayvanlı Takvim : Türklerin İslamiyet öncesi kullandıkları takvimdir. Güneş yılı esasına dayanır. 12 Güneş yılı 1 yıl kabul edilir. 12 yıllık devirler halinde devam eden takvimin en önemli özelliği her yılın bir hayvan adı ile anılmasıdır.
         *2004 yılı pars yılı olsa, 2016 yılı tekrar pars yılı olur.
     Hunlar, Göktürkler,Uygur, Kırgızlar kullanmıştır. Bir güneş yılı 365 gün 5 saattir.
2.   Hicri Takvim : Türkler İslamiyet’i kabul ettikten sonra (Karahanlılar’dan itibaren) kullanmaya başladılar. Ay yılı esasına dayalıdır. Başlangıcı Hicret tir. Günümüzde , dini ayların,kandillerin ve dini bayramların belirlenmesinde kullanılır. Güneş yılı (Miladi )ile arasında  11 günlük fark vardır.
3.   Celali Takvim : Büyük Selçuklu sultanı Melikşah adına düzenlenmiştir.(miladi 1079)güneş yılı esas alınmıştır.
4.   Rumi Takvim : Hicri Takvimi kullanan Osmanlı Devleti , güneş ve ay takvimleri arasındaki 11 günlük farkın resmi işlerde getirdiği karışıklığı gidermek için düzenlenmiştir.(Mali Takv.)
5.   Miladi Takvim: İlk defa  Eski Mısır uygarlığında tarımsal faaliyetlerde karşılaşılan zorluklar sonucu oluşturulmuştur. İyon,Yunan,Roma’nın katkıları ile günümüze ulaşmıştır.
•   Miladi Takvim, güneş yılı esasına dayalıdır. Başlangıcı Hz.İsa’nın doğumu “0” kabul edilir.
Yüzyıl (Asır): Tarihte zamanın yüzyıllık dilimlere ayrılan bölümüdür.
Çağ: İnsanlık tarihini çok yönlü etkileyen ve toplumlar üzerinde siyasi,ekonomik yada sosyal değişmelere zemin hazırlayan önemli ve evrensel olaylar arasında kalan bölümdür.

                   MÖ.                                                                          MS.

2500    2000     1500     1000     500     0     500     1000     1500     2000     2005

•   Milattan Sonraki tarihlerin rakamsal değeri büyüdükçe günümüze yaklaşır.
•   Milattan Önceki tarihlerin rakamsal değeri büyüdükçe günümüzden uzaklaşır.