TÜRK DÜNYASI  I  ( 10 - 13.YY ) ( İLK TÜRK-İSLAM DEVLETLERİ )
 
A.  Türklerin İslamiyet'i Kabulü ve İslam Devletindeki Hizmetleri
•   Talas Savaşı  ( 751 )  ( Araplar - Çinliler ) : Doğudan batıya ilerleyen Çinliler ile , Ön-Asya' dan doğuya ilerleyen Araplar, Talas ırmağı kıyılarında savaştılar. Bu savaşta, Orta Asya'nın Çin egemenliğine girmesini istemeyen, Karluk ve Yağma Türkleri, Arapların yanına geçmişler ve savaşı Arapların kazanmasını sağlamışlardır.
Önemi :
•   Orta Asya'nın Çin egemenliğine girmesi engellenmiştir.  ( Siyasi )
•   Türkler, bu savaştan sonra guruplar halinde İslamiyet'i kabul etmeye başlamışlardır. ( Karluklar )  ( Dini )
•   Esir alınan Çinlilerden kağıt yapım tekniği öğrenilmiştir.  ( Kültürel )
Türklerin İslamiyet'i Kabul Etme Nedenleri :
•    İslamiyetteki tek tanrı ( Allah ) inancı ile Gök Tanrı inancı arasında pek fark bulmamaları
•   Türk toplumunda bulunan Ozan ve Kam'lar ile İslam Evliyaları ve Dervişlerinin birbirine benzerlik göstermesi
•   Cihad fikriyle, fetih fikrinin birbiriyle bağdaşması
•   İslamiyet'in öngördüğü doğruluk, dürüstlük,temizlik,konukseverlik gibi ahlak kurallarının, Türk ahlak anlayışına uygun olması
•   Ahiret inancı ve Kurban Kesme benzerlikleri
•   Bilimsel ve Ticari ilişkilerin etkileri.
Türklerin İslam Dünyasındaki Etkinlikleri ve Hizmetleri :
•   Abbasiler döneminden başlayarak Türkler'in etkinlikleri artmıştır. Abbasilerde Türkleri devlet hizmetinde görevlendiren ilk halife "Mansur" dur.
•   Harun Reşid döneminde Saray Muhafızları Türklerden oluşturulmuştur. Bizans sınır boylarında ( Uc ), Türklere görevler verilmiştir.
•   Me'mun ve Mu'tasım dönemlerinde Türkler'in askeri etkinlikleri arttı. Mu'tasım döneminde Türkler için "Samerra" şehri kuruldu.
•    Azerbaycan'da başlayan ve devleti ( Abbasileri ) tehdit eder hale gelen Babek isyanı, Mu'tasım döneminde Türkler tarafından bastırılmıştır.
•   Büyük Selçuklular, Abbasi Halifesini Büveyhoğullarının baskısından kurtardılar.
•   Batı'da Bizans ve Haçlılara karşı, doğuda Moğol tehlikesine karşı İslam dünyasını Türkler korumuşlardır.
•   Değişik bölgelerde kurmuş oldukları devletler yoluyla İslamiyet'i batı ve doğu'da yaydılar.
•   İslam uygarlığının gelişmesine büyük katkıda bulundular. ( Farabi, İbn-i Sina, Biruni, Harezmi, İbn-i Türk önemli Türk Bilim adamlarıdır.)
•   Eğitim ve Öğretim Kurumları açısından İslam dünyasının gelişmesini sağladılar ( Nizamiye Medresesi )
•   İslam Sanatına' da katkıda bulunmuşlardır.
Özetle :
•   İslamiyet'i her türlü iç ve dış tehlikelerden korumuşlardır.
•   İslamiyet ' in yayılmasına ve bir dünya dini olmasına katkıda bulunmuşlardır.
•   İslam dünyasına önemli devlet, bilim ve sanat adamları kazandırmışlardır.
•   İslam Kültürünü geliştirerek batıya tanıtmışlardır.  ( Büyük Selçuklular - Osmanlılar)
•   Bugün, İslam bilim ve kültürünü laik devlet yapısı içerisinde geliştirmektedirler.  ( TC )

B.  Türk-İslam Devletleri
 
1.   TOLUNOĞULLARI  ( 868 - 905 )
•   Merkez :   Fustat  ( Mısır )         
•   Kurucu :   Tolunoğlu Ahmet  -  (  Mısır  Valisi )
•   Önemi :  Mısır 'da kurulan ilk Türk-İslam devletidir.
•   İç karışıklıklar sonucu, Abbasiler son vermiştir.
 
2.    İHŞİDİLER  ( AKŞİTLER )  ( 935 - 969 )
•   Merkez :  Fustat  ( Mısır )             
•   Kurucu : Muhammed bin Toğaç
•  Önemi :   Mısır 'da kurulan ikinci Türk-İslam devletidir.
•   Fatımiler devleti son vermiştir.
Not :  Tolunoğulları ve Akşitlerin yönetici ve orduları Türk, halkı ise Araplardan oluşmaktaydı. Bu nedenle uzun ömürlü olamamışlardır.
Yorum :  Bir bölgede etkin ve uzun ömürlü olabilmek için sadece yönetim ve askeri güç yeterli olamamaktadır. Halkın desteği alınmalıdır.
 
3.     KARAHANLILAR    ( 840 - 1212 )
•   Merkez :  Balasagun
•   Bilinen İlk Hükümdarları :  Bilge Kül Kadır Han
•   Önemi :  İlk Türk - İslam devletidir.
•   Karahanlılar devletini, Karluk - Yağma - Çiğil Türkleri kurmuştur.
•   İslamiyet'i,  Satuk Buğra Han zamanında kabul etmeye başladılar. İslamiyet'i kabul edince "Abdülkerim" ismini almıştır.
•   Samanoğulları devletine son vererek Maveraünnehir bölgesine sahip oldular.
•   Gazneliler devletiyle komşu olunca, onlarla mücadele etmeye başladılar. ( Sınırları genişletme mücadelesi)
•   En parlak dönemlerini Yusuf Kadır Han zamanında yaşamışlardır.
•   Yusuf Kadır Han'ın ölümünden sonra , taht kavgaları ve Gaznelilerle mücadele devleti yıpratmış, doğu ve batı olarak ikiye ayrılmışlardır. Doğunun merkezi Kaşgar, batının merkezi Semerkant olmuştur.
•   Doğu Karahanlılara, Karahıtaylar ; Batı Karahanlılara Harzemşahlar son vermiştir.
Not:  İslamiyet'i kabul etmelerine rağmen, öz kültürlerini korumuşlardır.
 
4.    GAZNELİLER   ( 963 - 1187 )
•   Merkez :   Gazne  ( Doğu Afganistan )
•   Kurucu :   Alp Tigin
•   Samanoğulları , Karahanlılar, Selçuklularla mücadele etmişlerdir.
•   En parlak dönemlerini Sultan Mahmut zamanında yaşadılar. Sultan unvanını ilk kullanan hükümdar olan Gazneli Mahmut, Hindistan'a 17 sefer yapmış, kuzey bölümlerine İslamiyet'in girmesini sağlamıştır.
•   Selçuklularla yaptıkları Nesa ( 1035 ),  Serahs ( 1038 ), Dandanakan ( 1040 ) savaşlarını kaybettiler.
•   Özellikle Dandanakan savaşından sonra zayıflamışlar ve yıkılış sürecine girmişlerdir.
•   Gaznelilere, Afgan yerlilerinden olan  " Gur " lar son vermiştir.

5.    BÜYÜK SELÇUKLULAR VE BAĞLI DEVLETLER
Oğuzlar
•   Türklerin en kalabalık ve tarihte en etkin rol oynayan koludur.
•   Oğuzlara, Araplar Guz, Bizanslılar Uz, Ruslar Tork demişlerdir. Oğuzlara Müslüman olduktan sonra " Türkmen " ( Yörük ) denilmiştir.
•   Oğuzlar, Bozoklar ( Sağ Kol ) ve Üçoklar ( Sol Kol ) olarak iki kola; Kollar ;  Yıldızhan-Ayhan-Günhan ( Bozoklar),  Denizhan-Dağhan-Gökhan ( Üçoklar )  olarak 6 soya; soylar 4' er boya ( toplam 24 boy ) ayrılmıştır.

BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ ( 1038 - 1157 )
Önemleri :
•   Adını Selçuk Bey'den almış, devleti Tuğrul ve Çağrı Bey' ler kurmuştur.
•   İslamiyet'i dış saldırılara karşı korumuşlar, İslam ülkelerini bir yönetim altında birleştirmişlerdir.
•   Anadolu'nun Türkleşme sürecini başlatmışlardır.
•   Türk - İslam kültürünü sentezlemişlerdir. ( Birleştirmişler, harmanlamışlardır)
•   İslam uygarlığını geliştirmiş ve yaymışlardır.
•   XI. yy.da doğuda Seyhun Irmağı, batıda Akdeniz ve Marmara , güneyde Mısır ve Basra Körfezi ' ne kadar sınırlarını genişletmişlerdir.

Devletin Kuruluşu :
•   Devlete ismini veren Selçuk Bey, Oğuzların Üçok kolunun Kınık boyundandır.
•   Aşağı Seyhun  ile Hazar denizi arasındaki geniş bozkırlarda yaşayan oğuzlar' da ordu komutanı ( Subaşı ) olarak görevli olan Selçuk Bey , Oğuz Yabgu'su ( Hükümdar ) ile anlaşmazlığa düşmüş ve çevresiyle birlikte Seyhun Irmağının aşağı ve doğusunda bulunan " Cent " şehrine yerleşmiştir. Oğuzlar devletine karşı, Samanoğulları' ndan yardım istemiş ve çevresiyle birlikte İslamiyet'i kabul etmiştir.
•   Samanoğulları devletinin Karahanlı ve Gaznelilerle mücadelesi sonucu yıkılmasıyla, ve Selçuk Bey'in ölmesiyle  dağılan oğuz boylarını Arslan Bey toparladı ise de, Gazneli Sultan Mahmut oğuzların kendisi için tehlikeli olduğunu anlamış ve Arslan bey ve ileri gelenleri tutuklatmıştır.
•   Selçuk Bey 'in torunlarından Tuğrul ve Çağrı Bey kardeşler, Selçukluları yeniden toparlamayı ve devleti kurmayı başarmışlardır.
Tuğrul ve Çağrı Beyler Dönemi :
•   Horasan bölgesi için,  Gaznelilerle ;  Nesa ( 1035 ) , Serahs ( 1038 ) , Dandanakan ( 1040 ) savaşlarını yapmışlardır.
•   Tuğrul Bey, Nişabur'u Gaznelilerden alarak, kendisine merkez yapmış ve bağımsızlığını ilan etmiştir. ( 1038 )
•   Dandanakan Savaşı ( 1040 ) ( Büyük Selçuklular - Gazneliler ) :
Nedeni :  Gazneliler' in Selçuklu gücünü Horasan'dan atmak istemesi
Önemi ;  Selçuklular , bu savaştan sonra sürekli gelişme aşamasına girerken, Gazneliler zayıflama ve yıkılış sürecine girmişlerdir.
•   İran, Irak, Azerbaycan ele geçirilmiştir.
•   Merkez Nişabur'dan Rey şehrine taşınmıştır.
•   Oğuzların Anadolu'ya akınları Çağrı Bey'in keşif seferiyle başlar  ( 1016 ). Anadolu' ya yapılan seferlerin artması üzerine, Pasinler savaşı yapılır.
•   Pasinler Savaşı ( 1048 )  ( Büyük Selçuklular - Bizans + Gürcü Kuvvetleri ) :
Nedeni :  
•   Selçuklular' ın  Anadolu'ya yönelik akınlarının artması
•   Bizans'ın, Türklerin Anadolu'ya girme girişimlerini durdurmak istemesi
•   Bizans'ın Anadolu otoritesini koruma isteği
Önemi : Türkler'in Anadolu'nun fethi için Bizans'la yaptıkları ilk büyük savaş ve kazandıkları ilk büyük zaferdir.
Not : Anadolu'nun fethinde üç önemli savaş görülür ;  Pasinler - Malazgirt - Miryokefalon
* Pasinler Savaşı, Bizans'ın Anadolu'daki otoritesini sarsmıştır.
•   Abbasi Halifesinin, Şii Büveyhoğulları'nın baskısı üzerine Tuğrul Bey'den yardım istemesiyle, Tuğrul bey iki defa Bağdat seferi düzenlemiş, Büveyhoğullarına son vermiştir. Tuğrul Bey, Abbasi Halifesi tarafından doğu ve batının sultanı ilan edilmiştir.
Önemi :  İslam dünyasının koruyuculuğu ve liderliği Selçuklulara geçmiştir.
•   Tuğrul Bey döneminde ( 1040 - 1063 ),  sınırların Ceyhun' dan Fırat'a kadar genişlediği ; devletin sağlam temeller üzerine oturtulduğu ; Anadolu yönünde gelişmelerin başladığı görülmektedir.
Alp Arslan Dönemi  ( 1064 - 1072 )
•   Azerbaycan, Kafkasya ve Türkistan seferlerine çıktı.
•   Döneminde komutanları tarafından doğu Anadolu'ya seferler düzenlenmiştir.
•   Fatımi devletine son vermek ve Mısır'ı fethetmek için, Mısır seferine çıkmışken Bizans İmparatorunun Doğu Anadolu'ya doğru sefere çıkması üzerine geri döndü.
•  Malazgirt Savaşı ( 26 Ağustos 1071 )  ( Büyük Selçuklular - Bizans ) :
Nedeni :
•   Selçuklular'ın, kendilerine gelen göç dalgalarını yerleştirecek alan için Anadolu'ya yönelmeleri, Anadolu'yu yurt edinme isteği
•   Bizans'ın, Anadolu'dan Türkleri çıkarma isteği.
Sonuçları :
•   Anadolu kapıları Türklere açıldı. Bu savaştan sonra Türkler,  yoğun olarak Anadolu'ya göç etmeye başladılar.
•   Anadolu Türk Tarihi başladı, Anadolu'da ilk Türk beylikleri kuruldu.
•   Hristiyan Bizans'ın İslam dünyası üzerindeki baskısı sona erdi.
•   Türklerin batıya ilerleyişleri üzerine Bizans'ın Papa'dan yardım isteği, Haçlı Seferlerine sebep olmuştur.
Önemi : Türk milletine yeni bir yurt, yeni bir gelecek, yeni bir tarih hazırlayan önemli bir zaferdir.
Melikşah Dönemi  ( 1072 - 1092 )
•   Büyük Selçukluların en geniş sınırlara ulaştığı, kültür ve uygarlık alanında en parlak düzeye ulaştığı dönemdir.
•   Amcası Kavurd' un Sultanlığını tanımaması üzerine, mücadele etmiş ve onu öldürtmüştür.
•   Karahanlı ve Gaznelilere egemenliğini kabul ettirdi.
•   Kutalmışoğlu Süleyman Şah, Tutak ve Artuk beyleri, Anadolu'nun fethiyle görevlendirmiştir.
•   Suriye, Filistin ve Arabistan'da fetihler yapmıştır.
•   Sultan Melikşah bütün müslüman ülkeleri yönetimi altına alma politikası izlemiştir.
•   Dönemin en önemli iç olayı "Batınilik" propagandasıdır. Hasan Sabbah, Selçukluları içten parçalama ve yönetimi ele geçirmek için batınilik mezhebini yaygınlaştırmaya ve ileri gelen Türk yöneticilerini öldürtmeye başlamıştır.
•   Nizamiye Medresesi bu dönemde önemli bir eğitim-öğretim kurumuna dönüşmüştür.
•   Sultan Melikşah adına " Celali Takvimi " düzenlenmiştir.
Devletin Dağılışı :
•   Melikşah'ın ölümünden sonra oğulları arasında taht kavgaları çıkması ( Berkiyaruk-Mehmet-Mahmut-Sencer ), devleti yıpratmıştır.
•   Son selçuklu sultanı " Sencer " dir. Sencer'in , Katvan savaşında ( 1141 ) Karahıtay'lara yenilmesi ile devletin dağılış dönemi hızlandı.
•   Sultan Sencer'in ölmesiyle Selçuklu Devleti parçalanmıştır. ( 1157 )
Selçukluların Parçalanma Nedenleri :
•   Veraset anlayışı. ( Ülkenin, hükümdar ailesinin ortak malı sayılması )
•   Yönetime küstürülen Oğuzların ( Türkmenlerin ) ayaklanmaları
•   Haçlı Seferleri  ( Dolaylı )
•   Doğudan gelen Moğol akınları
•   Batınilerin çalışmaları. ( Batınilik ; Şii mezhebinin radikal siyasi hareketinin doğurduğu hareket )
•   Abbasi Halifelerinin egemenlik gücünü geri almak için yaptığı olumsuz çalışmalar
•   Atabeylerin, merkezi otoritenin zayıflamasıyla, bağımsızlık ilanları
________________________________________
 
Büyük Selçuklu Devletine Bağlı Devletler :
1. Horasan Selçukluları : Irak Selçukluları ortaya çıkınca Büyük Selçuklulara denilmiştir.
2. Irak Selçukluları ( 1119 - 1194 ) :
•   Kurucu : Mahmut     
•   Merkez : Merv
•   Harzemşahlar son verdi.
3. Kirman Selçukluları ( 1048 - 1187 ) :
•   Kuruluş Bölgesi :  İran
•   Kurucu :  Kavurd ( Çağrı Bey'in oğlu )
•   Oğuzlar son verdi.
4.  Suriye Selçukluları  ( 1069 - 1118 ) :
•   Merkez :  Dımaşk ( Şam )
•   Kurucu :  Tutuş   ( Alp Arslan' ın oğlu, Melikşah' ın kardeşi )
•   Dımaşk ve Halep olarak iki kola ayrılmıştır.
•   Halep koluna Artuklular son verdi. Dımaşk kolu iç karışıklıklar sonucu sona erdi.
5.  Türkiye ( Anadolu ) Selçukluları ( 1075 - 1308 ) :
•   Merkez : İznik - Konya
•   Kurucu : Kutalmışoğlu Süleyman Şah
•   1243 Kösedağ savaşından sonra Moğollara bağlı duruma gelmişler, Sultan II.Mesut'un ölümüyle son bulmuşlardır.
________________________________________
 
Atabeylikler :
•   Atabey :  Selçuklu Şehzadelerini eğitmekle görevlendirilen kişi. ( Osmanlılarda Lala )
•   Merkezi Otoritenin zayıflamasıyla bulundukları bölgelerde bağımsızlıklarını ilan ettiler.
1.  Salgurlular ( Fars Atabeyliği ) ( İran ) ( 1148 - 1286 ) :
•   Merkez :  Şiraz
•   Kurucu :  Sungur
•   İlhanlılar son verdi.
2.   İldenizliler  ( Azerbaycan Atabeyliği ) ( 1146 - 1225 ) :
•   Merkez : Tebriz
•   Kurucu : Şemsettin İldeniz
•   Harzemşahlar son verdi.
3.   Beğteginoğulları ( Erbil Atabeyliği )  ( 1144 - 1232 ) :
•   Merkez : Erbil
•   Kurucu :  Beğ-Teginoğlu Ali
•   Varisi olmadığı için, vasiyet gereği Abbasi Halifeliğine katıldı
4.   Böriler  ( Şam Atabeyliği )  ( 1128 - 1154 ) :
•   Merkez : Dımaşk ( Şam )
•   Kurucu :  Böri
•   Zengiler son verdi.
5.  Zengiler ( Musul Atabeyliği )  ( 1127 - 1259 ) :
•   Merkez :  Musul
•   Kurucu :  İmadeddin Zengi
•   İlhanlılar son verdi.
________________________________________
 
6.  HARZEMŞAHLAR  ( 1097 - 1231 )
•   Merkez :   Gürgenç
•   Kurucu :  Atsız
•   Ceyhun nehrinin doğduğu bölgenin iki tarafına Harzem ( Harezm ) denilmiştir.
•   Harzemşahlar Moğollarla mücadele ederek yıpranmışlar, batıya çekilmişler, Anadolu Selçuklu Sultanı Alaaddin Keykubat tarafından ortadan kaldırılmışlardır.
7.  EYYUBİLER  ( 1174 - 1250 )
•   Kuruluş Bölgesi :  Mısır
•   Kurucu : Selahattin Eyyubi
•   Mısır 'da Fatımilere son vererek kuruldular.
•   Selahattin Eyyubi , Filistin,Suriye,Irak'ı alarak  Güneydoğu Anadolu' ya kadar sınırlarını genişletti.
•   Hıttin ( Hattin ) savaşında ( 1187 ) Kudüs kralını yenilgiye uğratarak, Kudüs'ü ele geçirdi. * Üçüncü haçlı seferine sebep olmuştur.
•   Eyyubiler ve Moğollar son verdi.
8.   MEMLUKLAR  ( 1250 - 1517 )
•   Kuruluş Bölgesi : Mısır
•   Kurucu :     Aybey
•   Memluk ( Kölemen ) :  Eyyubilerin köle olarak alıp yetiştirdikleri Türk Gençlerinden oluşan askerlere verilen isim.Aybey bunlardan birisiydi.
•   Moğollar ve Haçlılarla mücadele ettiler.
•   Ayn-ı Calut savaşında Moğolları yenilgiye uğratarak, Suriye ve Mısır'a girmelerini engellediler.
•   Sultan Baybars, Anadolu'ya yardım'a gelerek Moğolları yenilgiye uğrattı.
•   Abbasi Halifeliğini Mısır'da sürdürme politikası izlediler. Amaç İslam dünyası liderliğidir.
•   Osmanlılar'la özellikle Ramazanoğulları ve Dulkadıroğulları beyliklerini egemenlik altına alma mücadelesine girdiler.
•   Fatih döneminde bozulan ilişkiler, II.Bayezıt döneminde savaşlara dönüştü.
•   Yavuz Sultan Selim Mısır seferiyle , Mercidabık ve Ridaniye savaşları sonucu, Memluklar'a son verdi.

İLK TÜRK İSLAM DEVLETLERİ
KARAHANLILAR: (840-1212)
Kurulduğu Yer: Orta Asya’da Tanrı dağlarının kuzey ve güneyinde kuruldu.
Kurucusu: Bilge Kül Kadir Han’dır.
Hükümdarları:
Bilge Kül Kadir Han
Satuk Buğra Han
Yusuf Kadir Han
Özellikleri:
* Satuk Buğra Han zamanında İslamiyeti resmen kabul ettiler. Satuk Buğra Han “Abdülkerim” adını aldı.
* Samanoğulları ve Gaznelilerle savaşlar yaptılar.
* En parlak dönemleri Yusuf Kadir Han zamanıdır.
Not: Karahanlılar, ilk Müslüman Türk devletidir.
Yıkılış Sebepleri:
   Yusuf Kadir Han’ın ölmeden önce ülkesini çocukları arasında paylaştırması,
   Çıkan karışıklıklar ve taht kavgaları,
   Karahanlıların 1058’de Doğu ve Batı Karahanlılar olmak üzere ikiye ayrılmasıdır.
•   Doğu Karahanlılar, Karahitaylar tarafından yıkıldı (1130).
•   Batı Karahanlılar, Harzemşahlar tarafından 1212 de yıkıldı.
GAZNELİLER: (963-1178)
Kurulduğu Yer: Afganistan, Hindistan ve İran.
Kurucusu: Alp Tigin’dir.
Hükümdarları:
Alp Tigin,
Sultan Mahmut (Gazneli Mahmut)
Sultan Mesut
Özellikleri:
* Devletin en parlak dönemi Gazneli Mahmut zamanıdır. Bu dönemde devlet en geniş sınırlara ulaştı ve imparatorluk haline geldi.
* Gazneli Mahmut Hindistan’a 17 sefer yaparak burada islamiyetin yayılmasını sağladı.
* Büveyhoğullarından Irak’ın kuzey taraflarını aldı. Böylece Ganj ırmağından Irak’a kadar ulaşan büyük bir devlet kurmuş oldu.
* Abbasi halifeliğini Şii Büveyh oğullarının baskısından kurtardı.
* Selçuklularla savaştı ve onları yenilgiye uğrattı.
* Sultan Mahmut’un ölümü üzerine yerine Sultan Mesut geçti.
* Sultan Mesut da Hindistan’a seferler yaptı. Selçuklularla yaptığı Dandanakan Savaşında yenildi (1040).
Yıkılış Sebepleri:
   Selçuklularla yapılan Dandanakan Savaşından sonra devletin zayıflamaya başlaması.
   Ülkede iç karışıklıkların çıkması.
* Gazne Devleti, 1187 yılında Gurlular (Afgan Yerlileri) tarafından yıkıldı.
TOLUNOĞULLARI: (868-905)
Kurulduğu Yer: Mısır.
Kurucusu: Tolunoğlu Ahmet.
Not: Mısır’da kurulan ilk Türk devletidir.
Özellikleri:
* Mısır’da Türk kültürü yayıldı ve Mısır, Tolunoğulları tarafından imar edilerek zenginleştirildi.
* Suriye alındı.
Yıkılışı:
Tolunoğlu Ahmet’in ölümünden sonra oğulları zamanında iç karışıklıklar çıktı. Bu durumdan yararlanan Abbasiler, Tolunoğullarına son verdiler (905).
İHŞİTLER (AKŞİTLER): (935-969)
Kurulduğu Yer: Mısır.
Kurucusu: Ebubekir Muhammed.
Özellikleri:
* Mısır’da kurulan ikinci Türk devletidir.
* Suriye’yi aldılar ve ülke topraklarına kattılar.
Yıkılışı:
Fatimiler tarafından ortadan kaldırıldı.
BÜYÜK SELÇUKLU DEVLETİ (1040-1157)
Kurulduğu Yer: Horasan.
Kurucusu: Tuğrul Bey.
* Selçuklular, Oğuzların Üçok kolunun Kınık boyundandır.
* Büyük Selçuklu Devleti’ne, bu boydan olan Selçuk Bey adını verdi.
* Selçuk Bey, Oğuzlar Devleti’nde subaşı iken, Oğuz Devleti’nin hükümdarı ile arasında çıkan anlaşmazlık yüzünden kendisine bağlı ordularla güneye inerek Seyhun ırmağı yakınlarındaki Cent şehrine yerleşti (930-935).
Hükümdarları:
Selçuk Bey
Arslan Yabgu
Tuğrul ve Çağrı Beyler
Alp Arslan
Melikşah
Sultan Sencer


Selçuk Bey:
* Cent şehrinde İslamiyet’i kabul etti.
* Bir çok Türk boyunu yönetimi altına aldı.
* Samanoğulları ile Karahanlılar arasındaki savaşta, daha güçsüz olan Samanoğullarına yardım etti. Karşılığında toprak aldı.
Arslan Yabgu:
* Selçuk Bey’in ölümünden sonra yerine oğlu Arslan Yabgu geçti.
* Selçukluların güçlenmesini istemeyen Gazneli Mahmut, Arslan Yabgu’yu tutuklattı.
Tuğrul ve Çağrı Beyler:
* Tuğrul ve Çağrı beyler, iki kardeş olarak toprakları parçalamadan aralarında iş bölümü yaparak ülkeyi idare ettiler.
* Gaznelilerle başarılı savaşlar yaptılar.
* Horasan’ın önemli şehirlerinden biri olan Nişabur’u aldılar (1038).
Dandanakan Savaşı (1040):
Selçuklular ile Gazneliler arasında yapıldı.
Sebepleri:
* Gazneliler’in Selçukluları Horasan’dan çıkarmak istemeleri.
* Selçukluların kendilerine yurt arayışı içinde olmaları.
Sonuçları:
•   Gazneliler yenilgiye uğratıldı ve yıkılma sürecine girdi.
•   Selçuklular büyük bir zafer kazandı. Horasan ve İran toprakları Selçukluların eline geçti.
•   Büyük Selçuklu Devleti kuruldu (1040).
•   Tuğrul Bey sultan ilan edildi. Devleti Çağrı Bey ile birlikte yönetti.
•   Rey şehri alınarak başkent yapıldı.
•   Selçukluların İslam dünyasındaki otoritesi arttı.
* Abbasi halifesinin, Şii Büveyhoğullarının baskılarına karşı Selçuklulardan yardım istemesi üzerine Tuğrul Bey, Bağdat Seferine çıkarak 1055 Abbasileri Şii Büveyhoğullarının baskısından kurtardı. Böylece Türk-İslam dünyasının koruyuculuğu Selçukluların eline geçti. Bu olaydan sonra İslam Dünyasının dini lideri Abbasiler, siyasi lideri de Selçuklular oldu.
* Bizans üzerine sefere çıkılarak Doğu Anadolu’da başarılı savaşlar yapıldı. Bir çok şehir alındı (Erzurum, Kemah, Malatya, Sivas).
Pasinler Savaşı (1048):
* Selçuklular ile Bizanslılar arasında yapılı.
* Gürcüler Bizanslılara yardım etti.

Sebepleri:
   Dandanakan Savaşı’ndan sonra Selçuklular’ın batı yönünde ilerlemeleri.
   Bizanslıların, Türklerin Anadolu’ya girmelerini engellemek istemeleri.
Not: Pasinler (Hasankale) Savaşı, Selçuklular ile Bizanslılar arasında yapılan ilk savaştır.
Sonuçları:
   Bizanslılar yenildi ve Selçukluları Resmen tanıdı.
   Doğu Anadolu, Selçukluların denetimine girmeye başladı. Van’dan Trabzon’a kadar olan topraklar Selçuklular’ın eline geçti.
   Gürcü Kralı Liparit, Selçuklulara esir düştü.
Alp Arslan (1063-1072):
* Önce iç işlerini düzeltti. Çıkan ayaklanmaları bastırdı.
* Bizans İmparatorluğuna savaş açıldı. Gürcistan, Ani Kalesi ve Kars alındı.
* Alp Arslan, komutanlarını Anadolu’nun fethi ile görevlendirdi. Türk akıncıları Akdeniz kıyılarına kadar ilerlediler.
Malazgirt Savaşı (26 Ağustos 1071):
Selçuklular ile Bizanslılar arasında yapıldı.
Sebebi:
Bizans’ın, Anadolu’ya yapılan Türk akınlarını önlemek, Doğu Anadolu’da gittikçe güçlenen Selçuklu egemenliğine karşı koymak istemesidir.
Gelişmesi:
•   Savaş, Malazgirt ile Ahlat arasındaki Malazgirt ovasında başladı.
•   Selçuklu kuvvetleri üçe bölündü.
•   Alp Arslan sahte geri çekilme planı uygulayarak Bizans ordusunu merkezden ayırdı.
•   Bu sırada Bizans ordusunda bulunan Peçenek ve Uzlar, Selçuklu tarafına geçtiler. Pusuya yatan Türk askerlerinin seri hücumu ile Bizans ordusu büyük bir yenilgiye uğradı.
•   Ancak savaşın kazanılmasında ordunun manevi gücünün yüksek olması, iyi teşkilatlanması ve Alp Arslan gibi yetenekli, güçlü bir hükümdar tarafından yönetilmesinin de büyük katkısı vardır.
Sonuçlar:
   Türkler büyük bir zafer kazandı.
   Bizans İmparatoru Romen Diyojen esir düştü.


   Yapılan Antlaşma Sonunda;
   Doğu Anadolu’da ki bazı şehirler Türklere bırakıldı.
   Bizanslılar her yıl vergi verecekti.
   Alp Arslan, esir alınan askerleri serbest bıraktı.
Not: Malazgirt zaferi ile Anadolu’nun kapısı Türklere açıldı. Türkler Anadolu’ya  yerleşmeye başladı.
* Alp Arslan, Batı Karahanlılar üzerine çıkacağı bir sefer sırasında öldürüldü.
Melikşah (1072-1092):
   Ege Denizine ve boğazlara kadar bütün Anadolu alındı.
   Suriye, Filistin ve Arabistan alındı.
   Devletin sınırları; doğuda Tanrı dağları ve Seyhun ırmağından batıda Akdeniz kıyılarına, kuzeyde Kafkas dağlarından güneyde Basra körfezine kadar genişletildi.
   Vezir Nizamülmülk’ün koduğu kanun ve metotlarla devlet işleri çok düzenli olarak yürütüldü.
   Güçlü bir ordu ile, çıkan ayaklanmalar hemen bastırıldı.
   Başkent, Rey’den İsfahan’a taşındı.
   Selçukluların en parlak dönemidir.
   Melikşah’ın ölümünden sonra oğulları arsında taht kavgaları başladı ve ülkede ayaklanmalar çıktı.
Sultan Sencer (1118-1157):
   Merv şehri başkent yapıldı.
   Gaznelilerden Gazne şehri, Karahanlılardan Maveraünnehir alındı.
   Karahitaylılarla yapılan Katvan Savaşı’nda Selçuklular yenilgiye uğradı (1141). Maveraünnehir elden çıktı.
   Bundan sonra ayaklanan Oğuzlar üzerine gidildi. Fakat Sultan Sencer esir düştü. Bir süre sonra 1157’de öldü.
   Sultan Sencer’in ölümüyle Büyük Selçuklu Devleti yıkıldı (1157).
Büyük Selçuklu Devleti’nin Yıkılma Sebepleri:
   Ülkenin hanedan üyeleri arasında paylaştırılması ve taht kavgaları,
   Atabeylerin, merkezi otoritenin zayıflamasıyla bağımsızlıklarını ilan etmeleri,
   Haçlı Seferlerinin meydana getirdiği sarsıntılar,
   Türkmenlerin küstürülmesi,
   Abbasilerin, eski güçlerine kovuşmak için Selçuklular aleyhine çalışmalarıdır.
   Katvan Savaşı’nın yıkıcı etkisi,
   Batınilerin çalışmalarıdır.
Büyük Selçuklu Devleti’nin Yıkılmasından Sonra Kurulan Devletler
1.   Suriye Selçukluları
2.   Horasan Selçukluları
3.   Kirman Selçukluları
4.   Irak Selçukluları
5.   Anadolu Selçukluları 
HARZEMŞAHLAR (1097-1231):
Kurulduğu Yer: Aral gölüne dökülen Ceyhun ırmağı deltasıyla, buranın güneyindeki yerlerde kuruldu (Harezm).
Kurucusu: İl Arslan.
Özellikleri:
   Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah’ın komutanlarından Anuş Tigin, Harzem valiliğine atandı.
   Anuş Tigin’in ölümünden sonra oğlu Kutbeddin Muhammed, harzemşah unvanı ile buraya gönderildi. Kutbeddin Muhammed otuz yıl başarı ile Harzem’i yönetti.
   Daha sonra Atsız, ardından İl Arslan başa geçti.
   Büyük Selçuklu Devleti’nin parçalanmasıyla İl Arslan zamanında Harzemşahlar bağımsız oldular.
   Alaeddin Tekiş, Horasan ve İsfehan taraflarını aldı. Alaeddin Tekiş, Harzemşahlarının en tanınmış hükümdarıdır.
   Alaeddin Muhammed, İran’ı ve Maveraünnehiri aldı. Böylece Seyhun ırmağından Dicle’ye kadar uzanan bir Türk devleti kurulmuş oldu.
Yıkılışı:
   1220 yılında Moğolların saldırısına uğradılar ve yenildiler.
   Celalettin Harzemşah, Moğollarla yaptığı savaşlarda başarı sağlayamadı. Öldürülmesi üzerine Moğollar tarafından yıkıldı (1231).   
MOĞOL DEVLETİ(1196-1227)
Kurulduğu yer:Moğolistan da kuruldu.
Kurucusu: Cengiz Han’dır.
Başkenti: Karakum’dur.
Özellikleri
* Cengiz Han; güçlü ve disiplinli bir ordu kurdu. Çin’i on yıl süren savaşlardan sonra egemenliği altına aldı.
* Karhitaylar ve Harzemşahlar Devleti’ni yıktı. Kıpçak ülkelerini ve İran’ın büyük bir bölümünü aldı.
* Rusya içlerine ilerlediği sırada öldü.

Yıkılışı:
* Cengiz Han’dan sonra başa geçen Moğol hükümdarları, bu çok büyük devletin bütünlüğünü koruyamadılar. İmparatorluk dört ayrı devlete ayrıldı.
* Bunlar;
1- Kubilay Hanlığı, (Çin)
2-Altın Orda Devleti, (Karadeniz’in Kuzeyi)
3- Çağatay Devleti, (Türkistan)
4- İlhanlılar Devleti, (İran)dır.
* Bu devletler, XIV. Yüzyılın sonlarına doğru yıkıldılar.
* Kubilay Hanlığı hariç diğerleri XIV.yüzyılın başından itibaren İslamiyet’i kabul edip Türkleştiler.
ALTIN ORDA DEVLETİ(1227-1502)
Kurulduğu yer: Hazar gölü ile Karadeniz’in kuzeyi
Kurucusu: Cengiz Hanın torunu Batu Han’dır.
Başkenti: Saray Şehri’dir.
 Özellikleri
* Batu Han, İtil Bulgarlarını ve Kıpçakları yönetimi altına alarak devleti kurdu. Devletin Sınırlarını doğuda Aral gölünde Batı da Macaristan  içlerine kadar genişletti.
* 1275’te hükümdar olan Berke Han, İslam dinini kabul etti.
* İlhanlı Devleti ile savaştılar.
* Rusları vergiye bağladılar.
Yıkılışı:
* XIV. Yüzyılın ikinci yarısında iç karışıklıklar çıktı. Devlet zayıf düştü ve parçalandı. Timur’un yaptığı seferler sonucunda dörde ayrıldı.
Bunlar:
1.   Sibirya Hanlığı,
2.   Hacı Tahran Hanlığı,
3.   Kazan Hanlığı,
4.   Kırım Hanlığı.
* Kırım Hanı Mengli Giray 1502’de Altın Orda Devleti’ne son verdi.











SORULAR
1) İslam Devletinin siyasi yönetiminin Türklere geçtiği olay nedir?
- Selçuklular devrinde, Tuğrul Bey’in Bağdat Seferi ile Abbasi halifesini Şii Büveyhoğullarının baskından kurtarması.
2) İlk Türk- İslam medreseleri hangi devlette kurulmuştur?
- Büyük Selçuklu
3) Abbasi halifesi tarafından Mısır’a atanan Türk asıllı valilerin kurduğu devletler hangileridir?
-   Tolunoğlu  Ahmet – Tolunoğulları
-   Ferganalı Muhammet – Akşitler (ıhşidiler)
4) 1141 Katvan Savaşının sonucu nedir?
- Selçuklular Karahitaylılara (Moğol) yenildi  ve Türkistan Müslüman olmayan bir kavimin egemenliğine girdi.
5) Atabey, teokrasi, şer’i hukuk nedir?
- Atabey: Selçuklu şehzadelerinin eğitiminden sorumlu kişidir.
- Teokrasi: Dinsel yönetimdir. Kaynağını dinden alan (siyasi yetkisini dinden alan) yönetim biçimi.
- Şeri hukuk: Dini kurallara dayalı hukuk sistemi.
6) Hindistan da İslamiyet’in yayılmasını sağlayan Türk devleti kimdir?
- Gazneliler, Gazneli Mahmut.
7) Tolunoğulları ve Ihşidilerin kısa sürede yıkılmasına neden olan özellik nedir?
- Yönetici Türk, halkı Kıpti olması.
8)  Selçuklu devletinin resmen kuruluşu hangi olay ile olmuştur?
- Dandanakan (1040) savaşı (Gazneli-Selçuklu)
9) -Yöneticisi ve halkı Türk tür
- Türk kültürüne ve Türkçeye önem verilmiştir.
- İlk Müslüman Türk devletidir.
Bu devlet hangisidir?
-   Karahanlılar
10) Tanımlarını yapınız?
Naib: Hükümdara vekalet eden kişi (Niyabet-i Saltanat)
Müstevfi: Ekonomiden sorumlu kişi
Emir-i Dad: Adaletten sorumlu kişi

11) Memlükler hangi savaş ile kim tarafından yıkılmıştır?
- Osmanlılar tarafından (Yavuz Sultan Selim) 1517 Ridaniye savaşı ile yıkılmıştır?