Kül Tigin'nin mirası kitabede şu şekilde geçmektedir;

   " Kül Tigining altunın kümüşin agışın barımın tört bing yılkısın ayıgma Tuygut bu...begim tigin yügerü tengri...taş bitidim.Yollug Tigin."

  ( Kül Tigin'nin altınını, gümüşünü,hazinesini,servetini,dört binlik at sürüsünü idare eden Tuygut bu...Beyim prens yukarı gök...taş yazdım.Yollug Tigin."                                                                      Kül Tigin A.-Güney-batı cephesi

   Kül Tigin'nin mirasının içinde dikkat çekici olan, dört binlik at sürüsü. Orta Asya'dan yapılan göçlerin sebepleri içerisinde "otlak darlığı"nın ileri sürülmesi, bu sayı göz önününe alındığında daha iyi anlaşılmakta.Çünkü bu sadece Kül Tigin'in at sürüsüne ait bir rakam.
  Diğer taraftan kitabelerin yazarının "Yollug Tigin" olduğu anlaşılıyor.Yollug Tigin'in kimliği,Bilge Kağan Abidesi'nin  Güney-batı cephesinde belirtilmektedir.Şöyle ki;

  " ..Bilge Kagan bitigin Yollug Tigin bitidim.Bunça barkıg bedizig uzug...kagan atısı Yollug Tigin men ay artukı tört kün olurup bitidim,bedizetim.Yag..."

  (..Bilge Kağan kitabesini Yollug Tigin,yazdım.Bunca türbeyi,resimi,sanatı...kağanın yeğeni Yollug Tigin ben bir ay dört gün oturup yazdım,resimledim..."
 
                                                     Saygılarımla

   Göktürkler, yüzyıllarca süren Türk-Çin ilişkilerinde edinilen tecrübeleri birer nasihat veya ihtar olarak kitabelere taşımışlardır. Çin’in  Türklere karşı hangi emeller beslediğini ve bunu hangi metotlarla gerçekleştirmek istediğini açık bir dille ifade etmişlerdir.Şimdi bu ifadelerin kitabelerde nasıl geçtiğine bir bakalım:

“ Bu yirde olurup Tabgaç budun birle tüzültüm” ( Bu yerde oturup Çin milleti ile anlaştım.)

“ Altun kümüş işgiti kutay bungsuz ança birür” ( Altını, gümüşü, ipeği,ipekliyi sıkıntısız öylece veriyor)

“ Tabgaç budun sabı süçig agısı yımşak ermiş” ( Çin milletinin sözü tatlı,ipek kumaşı yumuşak imiş.)

“ Süçig sabın yımşak agın arıp ırak budunug ança yagutır ermiş” (Tatlı sözle,yumuşak ipek kumaşla aldatıp uzak milleti öylece yaklaştırırmış)
“ Yaguru kondukda kisre anyıg bilig anda öyür ermiş” ( Yaklaştırıp,konduktan sonra,kötü şeyleri o zaman düşünürmüş.)

“ Edgü bilge kişig edgü alp kişig yorıtmaz ermiş” ( İyi bilgili insanı,iyi cesur insanı yürütmezmiş.)

“ Bir kişi yangılsar oguşı budunı bişükinge tegi kıdmaz ermiş” ( Bir insan yanılsa,kabilesi,milleti,akrabasına kadar barındırmazmış.)
“ Süçig sabınga yımşak agısınka arturup öküş Türk budun öltüg” ( Tatlı sözüne,yumşak ipek kumaşına aldanıp çok çok Türk milleti öldün)                                                      Kül Tigin Abidesi/ Güney cephesi

   Bu kadar, bir millet için ağır itham edici ifadeler başka hiçbir yazıtta olacağını tahmin etmiyorum. Üstelik bu kitabelerin yazıldığı dönemlerde Göktürk-Çin ilişkilerinin gayet iyi olmasına rağmen,Çin için böylesine diplomatik saygıyı göz ardı eden bir üslup kullanılması,Göktürkler’in  Çin’den daha güçlü olunduğunun ve Çin'den çekinilmediğinin bir göstergesidir.Ayrıca,Göktürkler; ülkenin geleceği için, milletin tehlikelere karşı uyandırılmasının gerekliliğini milli bir vazife olarak görmüş ve bu ifadelerin kullanılmasından çekinilmemiştir.Türk- Çin ilişkilerinin kitabelerde oldukça fazla yer almasının sebebi bu ilişkilerin önemini ve derinliğini gösterir.Bilhassa Göktürkler döneminde Çin’in, askeri güçle değil, Türk milli kültürünü yok etmeye yönelik politikasının, ne kadar tehlikeli boyutlara geldiğini kitabelerde şu şekilde anlatılmaktadır.

“Begleri budunı tüzsüz üçün Tabgaç budun tebliğin kürlüg üçün armakçısın üçün inili eçili  kingşürtükin üçün begli budunlıg  yongşurtukın üçün Türk budun illedük ilin ıçgınu ıdmış”
( Beyleri,milleti ile ahenksiz olduğu için,Çin milleti hilekar ve sahtekar olduğu için,aldatıcı olduğu için küçük kardeş ve büyük kardeşi birbirine düşürdüğü için,bey ve milleti karşılıklı çekiştirttiği için,Türk milleti il yaptığı ilini elden çıkarmış.)

“ Tabgaç budunka  beglik urı oglın kul boldı,işilik kız oglın küng boldı”
( Çin milletine beylik erkek evladı kul oldu,hanımlık kız evladı cariye oldu)

“Türk begler Türk atın ıtı.Tabgaçgı begler Tabgaç atın tutupan Tabgaç kaganka körmiş.Ellig yıl işig küçüg birmiş”
( Türk Beyler Türk adını bıraktı,Çinli beyler Çin adını tutup,Çin kağanına itaat etmiş.Elli yıl işi gücü vermiş)
“ Bunça işig küçüg birtükgerü sakınmatı Türk budun ölüreyin urugsıratayın tir ermiş.Yokadu barır ermiş”
( Bunca işi gücü verdiğini düşünmeden,Türk milletini öldüreyim,kökünü kurutayım der imiş.Yok olmaya gidiyormuş.)
                                                                                             Kül Tigin Abidesi/Doğu cephesi

                                                                                                          Saygılarımla

                          Kül Tigin'nin Kahramanlıkları     

    Kül Tigin Abidesin'de konuşan Bilge Kağan’dır. Kitabenin önemli bir bölümü Kül Tigin’nin kahramanlıklarına ayrılmıştır.Onun kahramanlıkları Çin kaynaklarında da övülmüştür.

    Kül Tigin’nin, babası İlteriş Kağan öldüğünde, 7 yaşında olduğu kitabede şu şekilde anlatılmaktadır; “ Kangım kagan uçdukda inim Kül Tigin yiti yaşda kaltı” (Babam Kağan uçtuğunda-cennete gittiğinde- küçük kardeşim Kül Tigin yedi yaşında kaldı.)
    İlteriş Kağan ölünce yerine 27 yaşındaki amcası Bögü Çor geçerek Kapgan Kağan ünvanını almıştır.Bu ünvanın anlamı bu güne kadar anlaşılabilmiş değildir. “ Ol törüde üze eçim kagan olurtu” ( O töre üzerine amcam kağan oturdu.)

     Kül Tigin’in kahramanlıkları, onun ilk defa 16 yaşında katıldığı “ Iduk Baş Şavaşı” ile (701veya 702) başaladığını göstermektedir.   “ …Altı yigirmi yaşınga eçim kagan ilin törüsin ança kazgandı”
( on altı yaşında amcam kağanın ilini töresini şöyle kazandı.)

    Söz konusu Kül Tigin’nin katıldığı savaş Çin ile yapılan savaştır. “ Altı Çub Sogdak tapa süledimiz,bozdumuz” ( Altı Çub Soğdaka doğru ordu sevk ettik,bozduk.) Altı Çub Soğdak’ın yeri konusunda, konunun uzmanları arasında farklı görüşler ileri sürülmüş ise de,buranın Çin’in kuzey doğusunda bulunan “Gansu-Ordos” bölgesi olduğu daha hakim bir görüştür.

“ Tabgaç Ong tutuk biş tümen sü kelti,süngüştümüz”  ( Çinli Ong vali,ellibin asker geldi,savaştık)

“ Kül Tigin yadagın oplayu tegdi, Ong tutuk yurçın yaraklıg eligin tutdı,yaraklıgdı kaganka ançuladı ol süg anda yok kıldımız” ( Kül Tigin yaya olarak atılıp hücum etti.Ong valinin kayın biraderini silahlı elle tuttu,silahlı olarak Kağan’a takdim etti.O orduyu orda yok ettik.)

                                                                                               Saygılarımla

          Kül Tigin,21 yaşında iken,Çin ordusu ile yapılan savaşa katılmıştır.Bu savaşa Çin kaynaklarında Mingsha Dağı (kutsal kum dağı) savaşı denilmektedir.Bu sırada Çin’de “Tang” sülalesi başa geçmişti. (705-706) Çin ordusunun saflarında Dokuz Oğuzların da bulunduğu iddia edilmektedir. Çin ordusunun başında Çaça general(Shazha Zhongyi) bulunmakta,Göktürk ordusunu ise kimin komuta ettiği ihtilaflıdır.Savaş sonunda Çin ordusunun kayıplarının 6 – 10 bin arası olduğu konusunda görüş birliği vardır.Ancak Göktürk ordusunun kaybı bilinmemektedir. Çinli generalin başarısızlığı sebebiyle savaş sonunda görevinden alındığı anlaşılıyor.
Kül Tigin'in savaşları ile ilgili makale için:'Girmek istiyorsan TıkLa'

Olayların Bengü taşlarda nasıl geçtiğine bakalım:

“ Bir otuz yaşınga Çaça sengünke süngüşdümüz” ( Yirmi bir yaşında iken Çaça generale karşı savaştık.) Kül Tigin A./Doğu cephesi/32

“ Çaça sengün sekiz tümen sü birle süngüşdüm.süsün anda ölürtüm.” ( Çaça general,seksen bin asker ile savaştım.Askerini orda öldürdüm.) Bilge kağan A./Doğu cephesi/26

“ Ang ilki Tadıng Çorung boz atıg binip tegdi. Ol at anda ölti” ( En önce Tadıgın Çorun boz atına binip hücum etti. O at orda öldü.)
“ İkinti Işbara Yamtar boz atıg binip tegdi. Ol at anda ölti” ( İkinci olarak Işbara Yamtar’ın boz atına binip hücum etti. O at orda öldü.)
“ Üçünç Yigen Silig begig kedimlig torug at binip tegdi. Ol at anda ölti.” ( Üçüncü olarak Yiğen Silig beyin giyimli doru atına binip hücum etti. O at orda öldü.)--Üçüncü atın zırhlı olduğu anlaşılıyor—

“ Yarıkında yalmasında yüz artuk okun urtı,yüzinge başınga bir tegürmedi”
( Zırhından,kaftanından yüzden fazla ok ile vurdular,yüzüne başına bir tane değdirmedi.)
“ Tegdükin Türk begler kop bilir siz.Ol süg anda yok kıldımız”
   ( Hücum ettiğini,Türk beyleri,hep bilirsiniz. O orduyu orda yok ettik.)
            Kül Tigin Abidesi/Güney cephesi/32-33-34

                                                                                Saygılarımla

      Aynı yıl içinde (706) Yir Bayırku topluluğunun ayaklandığını görüyoruz. Kül Tigin’nin de katıldığı ordu, “Türgi Yargun Göl” savaşında onları yenilgiye uğratarak bu ayaklanmayı bastırmışlardır.
 
  “ Anda kirse Yir Bayırku Ulug İrkin yagı boldı. Anı yanyıp Türgi yargun költe bozdumuz.Ulug İrkin azkınya erin tezip bardı”

( Ondan sonra Yir Bayırku’nun Uluğ İrkini düşman oldu. Onu dağıtıp Türgi Yargun gölünde bozduk.Uluğ İrkin azıcık erle kaçıp gitti.)
Bayırkular ile ilgli makale için:'Girmek istiyorsan TıkLa'

Göktürkler’de küçük bir memuriyet olarak “İrkin/Erkin” Uygur reislerinin ünvanı idi. Anlamı “kuvvet-kudret” olsada,günümüzde doğu Türk ağız ve lehçelerinde “Hürriyet” anlamında kullanılmaktadır.
Uygurlar daha sonra bu ünvanın yerine “İlteber” (İl-Tapar-İl’e, vatana hizmet eden) ünvanını almışlardır.

Saygılarımla

         Kül Tigin 26 yaşında Kırgızlar üzerine yapılan sefere katılmıştır. Sefer üç kitabede de anlatılmaktadır.Ancak seferi Bilge Tonyukuk komuta ettiği için, Tonyukuk kitabesinde olaylar daha ayrıntılı olarak anlatılmaktadır.Şöyle ki;

“ Tabgaç kagan yagımız erti. On Ok kaganı yagımız erti. Artukı Kırgız küçlüg kaganı yagımız boldı”
( Çin kağanı düşmanımız idi. On Ok kağanı düşmanımız idi. Fazla olarak Kırgız’ın kuvvetli  kağanı düşmanımız oldu.)

“ Ol üç kagan ögleşip Altun yış üze kabışalım timiş”
( O üç kağan akıl akıla verip Altın ormanı üstünde buluşalım demiş.)

“ Ança ögleşmiş: öngre Türk kagangaru sülelim timiş.”
( Şöyle akıl akıla vermişler: Doğuda Türk kağanına karşı ordu sevk edelim.)

“ Angaru sülemeser kaçan neng erser ol bizni – kaganı alp ermiş ayguçısı bilge ermiş,kaçan neng erser ölürteçi kök”
( Ona karşı ordu sevk etmezsek,ne zaman bir şey olsa o bizi – kağanı kahraman imiş,müşaviri bilici imiş- ne zaman bir şey olsa öldürecektir.)

“ Üçegün kabışıp sülelim,idi yok kılalım timiş”
( Her üçümüz buluşup ordu sevk edelim,tamamiyle yok edelim demiş)
Not: “idi” kelimesi M. Ergin tarafından “tamamiyle” anlamında yazılmışsa da, kelimenin kitabelerde geçtiği cümleler göz önüne alındığında, bu anlamın yetersiz olduğu anlaşılmakta. “idi” kelimesi, kutsal bir yönünün de olduğu, daha kapsamlı bir mana ifade etmesi gerekiyor.

“ Türgiş kagan ança timiş : Bening budunum anda erür timiş,Türk budunı yime bulganç ol timiş,Oguzı yime tarkınç ol timiş”
( Türgiş kağanı şöyle demiş: Benim milletim ordadır demiş.Türk milleti yine karışıklık içindedir demiş.Oğuzu yine sıkıntıdadır demiş.)
Not : Bulganç= Karışıklık kelimesi,Bulgar kelimesinin kaynağıdır. Ayrıca cümlede geçen Oğuz kelimesi ile ilgili makale için Buyrun
 
“ Ol sabın eşidip tün yime udısıkım kelmez erti,kün yime olursıkım kelmez erti”
  ( Bu sözü işitip gece yine uyuyacağım gelmiyordu,gündüz yine oturacağım gelmiyordu.)

    Saygılarımla

   -Kırgız seferi-Tonyukuk kitabesinden devamla-

“ Anda sakındıma. İlk Kırkızka süleser yig ermiş tidim.”
( O zaman düşündüm. İlk olarak Kırgız’a ordu sevk etsek iyi olur dedim.)

“Kögmen yol bir ermiş.  Tumış tiyin eşidip bu yolun yorısar yaramaçı tidim”
( Kögmen’in yolu bir imiş.Kapanmış diye işitip,bu yol ile yürürsek olmayacak dedim.)Not: Kögmen bu günkü Sayan dağlarıdır.

“ Yirçi tiledim.Çölgi Az eri bultum.Eşittim: Az yir yolı Anı birle…ermiş,bir at orukı ermiş, anın barmış”
( Kılavuz aradım.Çöllü Az kavminden bir er buldum.İşittim: Az ülkesinin yolu Anı boyunca…imiş, bir at yolu imiş, onunla gitmiş.)

“ Angar aytıp bir atlıg barmış tiyin ol yolun yarısar unç tidim.Sakındım”
( Onu söyleyip bir atlı gitmiş diye o yolla yürürsek mümkün olacak dedim.Düşündüm)

“Kaganıma ötündüm.Sü yorıtdım.At altın tidim.Ak Termil keçe ogurkalatdım.”
( Kağanıma arz ettim.Asker yürüttüm.Attan aşağı dedim.Ak Termil’i geçip sırtlattım.)

“At üze bintüre karıg söktüm.Yokaru at yete yadagın ıgaç tutunu  agturtum)
( At üzerine bindirip karı söktüm.Yukarıya, atı yedeğe alarak,yaya olarak,ağaca tutunarak çıkarttım.)

“ Öngreki er yoguru ıdıpı bar baş aşdımız.Yubulu intimiz. On tünke yantakı tug ebirü bardımız”
( Öndeki er çiğneyiverip,ağaç olan tepeyi aştık.Yuvarlanarak indik. On gecede yandaki engeli dolanıp gittik.)

“ Yirçi yer yangılıp boguzlandı. Bungadıp kagan yelü kör timiş.Anı subka bardımız”
( Kılavuz yeri şaşırıp boğazlandı.Bunalıp kağan dört nala koşturu ver demiş.Anı suyuna vardık.)

“ Ol sub kodı bardımız. Aşangalı tüşürtümüz..Atıg ıka bayur ertimiz.”
( O sudan aşağı gittik.Yemek yemek için attan indirdik. Atı ağaca bağlıyorduk.)
Not:  Seferin kış mevsiminde yapıldığı anlaşılıyor.

“Kün yime tün yime yelü bardımız.Kırkızıg uka basdımız. Usın süngügün açdımız”
( Gündüzde gecede dört nala koşturup gittik.Kırgız’ı uykuda bastık. Uykusunu mızrak ile açtık.)

“ Kanı süsi tirilmiş. Süngüşdümüz,sançdımız.Kanın ölürtümüz.Kaganka Kırkız budunı içikdi.Yükünti.Yandımız,Kögmen yışıg ebirü keltimiz,Kırkızda yandımız”
( Hanı,ordusu toplanmış.Savaştık,mızrakladık.Hanını öldürdük.Kağana Kırgız kavmi teslim oldu,baş eğdi.Geri döndük.Kögmen ormanını dolanıp geldik.Kırgız’dan döndük.)

                                                                   Saygılarımla

Kırgız seferinin Bilge Kağan kitabesinde anlatımı şöyle geçmektedir:

 “ Yiti otuz yaşıma Kırkız tapa süledim”
  ( Yirmi yedi yaşımda Kırgız’a doğru ordu sevkettim.)

 “ Süngüg batımı karıg söküpen Kögmen yışıg toga yorıp Kırkız budunung uda basdım”
  ( Mızrak batımı karı söküp,Kögmen ormanını aşarak yürüyüp Kırkız kavmini uykuda bastım.)

 “ Kaganın birle Songa yışda süngüşdüm”
  ( Kağanı ile Songa ormanında savaştım.)

 “Kaganın ölürtüm,ilin anda altım”
( Kağanını öldürdüm, ilini orda aldım.)

Kırgız seferinin Kül Tigin kitabesinde anlatımı:

“ Kül Tigin altı otuz yaşınga Kırkız tapa süledimiz”
 ( Kül Tigin yirmi altı yaşında iken Kırgız’a doğru ordu sevkettik.)

“ Süngüg batımı karıg söküpen Kögmen yışıg toga yorıp Kırkız budunung uda basdımız”
 ( Mızrak batımı karı söküp,Kögmen ormanını aşarak yürüyüp,Kırgız kavmini uykuda bastık.)

“ Kaganın birle Songa yışda süngüşdümüz”
( Kağanı ile Songa ormanında savaştık.)

“ Kül Tigin Bayırkunung ak adgırıg binip oplayu tegdi”
 ( Kül Tigin, Bayırkunun ak aygırına binip atlıyarak hücum etti.)

“ Bir erig okun urtı, iki erig udu aşuru sançdı”
 ( Bir eri ok ile vurdu,iki eri kovalayıp takip ederek mızrakladı.)

“ Ol tegdükde Bayırkunung ak adgırıg udlukın sıyu urtı”
 ( O  hücum ettiğinde,Bayıkunun ak aygırını uyluğunu kırarak vurdular.)

“ Kırkız kaganın ölürtümüz, ilin altımız”
 ( Kırgız kağanını öldürdük, ilini aldık.)

                                     Saygılarımla


 

On Ok – Soğdak Seferi

Bolçu Savaşı :
 Göktürler Kırgız seferinden dönünce,Kırgızlar’ın diğer müttefikleri olan Türgişler ve Çin’e(Tang hanedanı) Az budununun da katıldığını görüyoruz.Bu yeni üçlü ittifak, Göktürkler’e karşı harekete geçmişlerdir.Olaylar Bilge Tonyukuk kitabesinde daha geniş anlatılmaktadır.Şöyle ki;

“ Türgiş kaganda körüg kelti” ( Türgiş kağanından casus geldi.)

“ Sabı anteg: Öngdin kagangaru sü yorılım timiş”
 ( Sözü şöyle:Doğuda kağana karşı ordu yürütelim demiş)

“ yorımasar bizni,kaganı alp ermiş,ayguçısı bilge ermiş,kaçan neng erser bizni ölürteçi kök timiş”
( Yürütmezsek bizi-kağanı kahraman imiş,müşaviri bilici imiş-ne zaman bir şey olsa bizi öldürecektir demiş.)

“ Türgiş kaganı taşıkmış tidi. On Ok budunı kalısız taşıkmış tir.Tabgaç süsi bar ermiş.”
( Türgiş kağanı dışarı çıkmış dedi. On Ok milleti eksiksiz dışarı çıkmış der.Çin ordusu var imiş.)

“ Ol sabıg eşidip kaganım ben ebgerü tüşeyin tidi.”
( O sözü işitip kağanım,ben eve ineyim dedi)

“ Katun yok bolmış erti.Anı yoglatayın tidi.”
( Hatun yok olmuştu.Ona yas töreni yaptırayım dedi.)
Not: Türklerde kadına verilen değerin en güzel örneklerinden biri bu olmalıdır.En zor zamanlarda bile, eşine son vazifesini ihmal etmeyen bir Türk hükümdarı.

“Sü barıng tidi.Altun yışda olurung tidi.”
( Ordu gidin dedi.Altın ormanında oturun dedi.)
Not: Göktürkler “Altun yış”(Altay dağları) da savunma tedbirleri aldığı anlaşılıyor.

“ Sü başı İnel kagan Tarduş şad barzun tidi”
( Ordu başı İnel kağan,Tarduş şadı gitsin dedi.)
Not: İnel kağan, Kapgan kağanın oğludur.Tarduş şad ise Bilge kağanın tahta çıkmadan önceki adıdır.

“ Bilge Tonyukuka banga aydı: Bu sü ilt tidi”
( Bilge Tonyukuk’a bana şöyle dedi: Bu orduyu sevket dedi.)
Not: Kağan(Kapgan),eşinin ölümü nedeniyle katılamadığı bu seferde orduyu üçe bölerek,Bilge Tonyukuk’a,Tarduş Şad’a(Bilge) ve İnel’e(Apa Tarkan-önemli makam) görev verdiği anlaşılmaktadır.

“ Kıyıng könglünce ay.Ben sanga ne ayayın tidi.”
( Cezayı gönlünce söyle.Ben sana ne söyleyeyim dedi.)

“ Kelir erser kür ökülür,kelmez erser tılıg sabıg alı olur tidi.”
( Gelirse hile toparlanır,gelmezse haberciyi,sözü alarak otur dedi.)

                     Saygılarımla

Bolçu Savaşı-Bilge Tonyukuk kitabesinden devamla

  " Altun yışda olurtumuz.Üç körüg kişi kelti."
  ( Altın Ormanında oturduk.Üç casus geldi.)

  " Sabı bir: Kagan sü taşıkdı,On Ok süsi kalısız taşıkdı tir."
  ( Sözü bir: kağan ordu çıkardı,On Ok ordusu eksiksiz dışarı çıktı der.)

  " Yarış yazıda tirilelim timiş. Ol sabıg eşidip kagangaru ol sabıg ıtım. "
  ( Yarış ovasında toplanalım demiş.O sözü işitip kağana o sözü ilettim.)

  " Kanda yan sabıg yana kelti."
  ( Han tarafından söz dönüp geldi.)

  " Olurung tiyin timiş.Yelme kargu edgüti urgıl,basıtma timiş."
  ( Oturun diye söylemiş.Keşif kolunu,nöbet işini çok iyi tertip et,baskın yaptırma demiş.)

  " Bögü kagan bangaru ança yıdmış.Apa tarkangaru içre sab ıdmış:"
  ( Bögü kağan bana haber göndermiş.Apa Tarkan'a gizli haber göndermiş:)

  " Bilge Tonyukuk anyıg ol,üz ol,angılur. Sü yorılım tideçi,unamang."
  ( Bilge Tonyukuk kötüdür,kindardır,şaşırır.Orduyu yürütelim diyecek,kabul etmeyin.)

  " Ol sabıg eşidip sü yorıtdım."
  ( O sözü işitip orduyu yürüttüm.)
 Not: Bu siteye ilk mesajım bu konu ile ilgili olmuştu.Bilge Tonyukuk,kağana rağmen kendi insiyatifini kullanması,onun devlet içindeki ağırlığının anlaşılması açısından önemlidir.

  " Altun yışıg yolsuzun aşdımız.İrtiş ögüzüg keçigsizin keçtimiz."
  ( Altın ormanını yol olmaksızın aştık.İrtiş nehrini geçit olmaksızın geçtik.)

  " Tün katdımız.Bolçuka tang öntürü tegdimiz."
  ( Geceyi gündüze kattık.Bolçuya şafak sökerken ulaştık.)

              Saygılarımla

   Bolçu savaşı –Bilge Tonyukuk kitabesinden devamla-

“ Tılıg kelürti.Sabı antag : yarış yazıda on tümen sü tirilti tir.”
 ( Haberci getirdiler. Sözü şöyle: yarış ovasında yüz bin asker toplandı der.)

“ Ol sabıg eşidip begler kopun yanalım,arıg ubutı yig tidi.”
 ( O sözü işitip beyler bütün dönelim,temiz edepli olmak iyidir dedi.)

“ Ben ança tir men,  ben bilge  Tonyukuk “
 ( Ben şöyle derim,ben Bilge Tonyukuk )

“ Altun yışıg aşa keltimiz,irtiş ögüzüg keçe keltimiz,kelmişi alp tidi tuymadı.”
 ( Altun ormanını aşarak geldik.İrtiş nehrini geçerek geldik.Geleni cesur dedi,duymadı.)

“ Tengri Umay ıduk yir sub basa birti erinç”
 ( Tanrı,Umay ilahe,mukaddes yer,su üzerine çöküverdi herhalde.)
Yer su ile ilgili makale için:'Girmek istiyorsan TıkLa'

“ Neke tezer biz? Öküş tiyin neke korkur biz? Az tiyin ne basınalım? Tegelim tidim”
 ( Niye kaçıyoruz? Çok diye niye korkuyoruz? Az diye ne kendimizi hor görelim? Hücum edelim)
Not: Bilge Tonyukuk savaş öncesi askerlere moral vermek için yaptığı konuşma şekil yönünden Alparslan’ın Malazgirt savaşı öncesinde askerlerine yaptığı konuşmaya benzemektedir.Bu  savaş öncesi uygulanan bir gelenek olmalıdır.İçerik olarak,bize Göktürklerin inançları ile ilgili çok net bilgiler vermektedir.

“ Tegdimiz, yuldımız.ikinti kün örtçe kızıp kelti.Süngüşdümüz”
  ( Hücum ettik,yağma ettik.İkinci gün ateş gibi kızıp geldi. Savaştık.)
Not: İlk saldırının Göktürklerin bir baskını olduğu tahmin edilebilir.

“ Bizinte iki uçı sıngarça artuk erti.”
 ( Bizden iki ucu,yarısı kadar fazla idi.)
Not: Asker sayısı konusunda farklı görüşler vardır.Türgişler ordusunu yüzbin kabul edersek Göktürk ordusunun yetmişbin olduğu tahmin edilebilir.

“ Tengri yarlıkaduk üçün öküş tiyin korkmadımız,süngüştümüz.”
 ( Tanrı lutfettiği için,çok diye korkmadık,savaştık)

“ Tarduş şadra udı yanydımız.Kaganın tutdumız.”
 ( Tarduş şadına kadar kovalayıp dağıttık.Kağanını tuttuk.)
Not :  Göktürklerin, Türgişleri iki ateş arasına aldıkları anlaşılıyor. Kağanın esir alınması,diğer kitabelerde farklı olarak öldürüldüğü şeklinde geçmektedir.Gumilev, sefer dönüşünde Kapgan kağanın Türgiş kağanını ve daha önce kendisine sığınan kardeşini öldürttüğünü ileri sürmektedir.

“ Yabgusın şadın anda ölürti. Eligce er tutdumuz.”
 ( Yabgusunu,şadını orda öldürdüler.Elli kadar er tuttuk.)
Not :  Esir edilen elli er yüksek rütbeliler olmalılar.

                Saygılarımla

Bolçu Savaşı –Bilge Kağan Kitabesi

“ Ol yılka Türgiş tapa Altun yışıg aşa irtiş öğüzüg keçe yorıdım”
( O yılda Türgişe doğru Altın ormanını aşarak,irtiş nehrini geçip yürüdüm.)

“Türgiş budunung uda basdım.”
( Türgiş kavmini uykuda bastım.)

Türgiş kagan süsi otça borça kelti.”   
(Türgiş kağanın ordusu ateş gibi,fırtına gibi geldi.)
Otça borça ile ilgili makale için:  'Girmek istiyorsan TıkLa'

“Bolçuda süngüşdümüz.Kaganın yabgusın şadın anda ölürtüm.İlini anda altım.”
( Bolçuda savaştık.Kağanını,yabgusunu,şadını orda öldürdüm.İlini orda aldım.)

                                                                      Bilge Kağan Kitabesi-Doğu C.- 28


Bolçu Savaşı  - Kül Tigin Kitabesi


“Ol yılka Türgiş tapa Altun yışıg toga İrtiş ögüzüg keçe yorıdımız.”
( O yılda Türgişe doğru Altın ormanını aşarak,İriş nehrini geçerek yürüdük.)

“Türgiş budunung uda basdımız”
( Türgiş kavmini uykuda bastık.)

“ Türgiş kagan süsi Bolçuda otça borça kelti”
( Türgiş kağanının ordusu Bolçuda ateş gibi,fırtına gibi geldi.)

“ Süngüşdümüz.Kül Tigin başgu boz at binip tegdi”
( Savaştık. Kül Tigin alnı beyaz boz ata binip hücum etti.)

“ Başgu  boz  k…tutuztı. İkisin özi alduzdı”
( Alnı beyaz boz  …tutturdu. İkisini kendisi yakalattı.)
“ Anda yana kirip Türgiş kagan buyrıkı Az tutukug eligin tutdı.”
( Ondan sonra tekrar girip Türgiş kağanının buyrukı Az valisini elle tuttu.)

“Kaganın anda ölürtümüz,ilin altımız”
( Kağanını orda öldürdük,ilini aldık.)

“ Kara Türgiş budun kop içikdi.Ol budunung Tabarda konturtumuz.”
( Türgiş avam halkı hep tabi oldu. O kavmi Tabarda kondurduk.)
Not: Tabar, bu günkü Tarbagatay  bölgesidir.

                                                Kül Tigin Kitabesi-Doğu cephesi- 37

Not : Göktürklerin Türgişler’le yaptığı bu büyük savaş sonrasında, Türgişler’in güçlerini kaybederek,Emeviler’in karşısında Batı Türkistan’ın savunmasını yeteri kadar yapamamalarına sebep olmuştur.

    Saygılarımla

SOĞDAK SEFERİ

“ Biz yime süledimiz. Anı erttimiz”
 (Bizde ordu sevketik. Anıyı geçtik.)

“ Yinçü ögüzüg keçe Tinsi oglı aytıgma bengilig Ek tagıg ertürtüm”
 ( İnci nehrini geçerek Tinsi oğlu denilen mukaddes Ek dağını aşırdım.)

Not: Ek dağın yeri ile ilgili makale için:'Girmek istiyorsan TıkLa'


“ Temir Kapıka tegi irtimiz.Anda yandurtumuz.
 (Demir Kapıya kadar eriştik.Oradan döndük.)

“İnel Kaganka anyıp…t    saka?”
 (İnel Kağana korkup…)

“Tezik Tokar s..in…anda berüki suk başlıg Sogdak budun kop kelti yükünti”
 ( Tezik Tokar          ordan berideki suk başlı Soğdak milleti hep geldi başeğdi.)

Not: Tezik Arplar,Tokar da Toharistan’dır.

“ Türk budun Temir Kapıgka Tinsi Oglı Tinsi Oglı aytıgma tagka tegniş idi yok ermiş”
 ( Türk milletinin Demir kapıya Tinsi Oğlu,Tinsi Oğlu denilen dağa ulaştığı hiç yokmuş.)

“ Ol yirte ben bilge Tonyukuk tegürtük üçün sarıg altun ürüng kümüş kız kuduz egri tebi agı bungsuz kelirti”
( O yerde ben Bilge Tonyukuk ulaştırdığım için sarı altın, beyaz gümüş,kız,kadın,eğri deve,mal zahmetsizce getirdi.)
                                                          Bilge Tonyukuk Kitabesi/Güney Cephesi


“ Sogdak budun iteyin tiyin Yinçü ögüzüg keçe Temir kapıgka tegi süledimiz”
 ( Soğd milletini düzene sokayım diye İnci nehrini geçerek Demir kapıya kadar ordu sevk ettik.)

“ Anda kirse kara Türgiş budun yagı bolmış”
( Ondan sonra Türgiş avam halkı düşman olmuş.)

“ Kengeris tapa bardı. Bizing sü atı toruk azukı yok erti”
( Kengerise doğru gitti. Bizim askerin atı zayıf, azığı yok idi.)

“ Yablak kişi er…alp er bizinge tegmiş erti.”
 ( Kötü kimse er…kahraman er bize hücum etmişti.)

“ Antag ödke ökünüp Kül Tigining az erin irtürü ıtımız.Ulug süngüş süngüşmiş”
 ( Öyle bir zamanda pişman olup Kül Tigini az erle eriştirip gönderdik.Büyük savaş savaşmış”

“ Alp Saçlı ak atın binip tegmiş.Kara Türgiş budunung anda ölürmiş,almış.Yana yorıp..”
 ( Alp Saçlı ak atına binip hücum etmiş.Türgiş avam halkını orda öldürmüş.Tekrar yürüyüp..)

                                                                 Kül Tigin Kitabesi/Doğu Cephesi

  Orhun Abideleri üzerine yaklaşık bir yıl önce bir soru ile başlayan bu yazı dizisi bu güne kadar geldi. Soru sormanın, öğrenmenin başlangıcı olduğunu bir kez daha anladım.Çünkü Orhun Abideleri konusunda bu süreçte pek çok bilgi edindim.Birçok araştırmaya ulaştım.Bu konuda yapılan araştırma ve yazılara benim ulaşabildiklerimi burada sizinle paylaşacağım.Sizlerinde bulabildiği,ulaşabildiği kaynak ve araştırmaları burada paylaşıma sunmanızı rica ediyorum.

İlk önce sözü H.Nihal ATSIZ Hoca’ya bırakıyorum. Saygılarımla.

ATSIZ'ın KÜL TİGİN YAZITI ÜZERİNE DEĞERLENDİRMESİ...

Görülüyor ki Kül Tigin yazıtı edebî bir eserdir. Cümlelerin bazan kısa bazen uzun oluşu; mânâya kuvvet vermek için bazen aynı kelimenin birbirine yakın yerlerde tekrarlanması, yani bir nevi "tekrir" san'atı yapılması; bazen ise aksine olarak; mânâsı birbirine yakın kelimelerin aynı cümlede veya birbiri ardınca gelen cümlelerde kullanılması bu yazıta oldukça yüksek bir edebî değer verdirmektedir. Yuluğ Tigin bu yazıtta Bilge Kağan ağzından Türk milletine hitap ederken ne kadar lirik ve romantik ise tarihî vak'aları anlatmakta da o kadar realisttir. Bu yazılarda yalan, mübalega, boşuna öğünme yoktur. Türk milletinin bütün ahlâki safiyeti, bütün değerleri ve kusurları apaçık göze çarpmaktadır. Başka milletler de yazıtlar bırakmışlardır. Fakat onlarınki mütemadî bir zafer teranesinden ibarettir. Onlarda yenilmeler bile yeniş gösterilmiştir. Türk yazıtında ise her şey eşsiz samimiyetiyle , olduğu gibi anlatılmaktadır. Kara günlerde, bozgunluk çağlarında Türk kanının su gibi aktığından, Türklerin ölerek kemiklerinin dağ gibi yattığından bahsolunuyor. Fakat zafer günlerinde düşman kanının su gibi akıtıldığından bahis yoktur. Akıtılmış olsa bile bu anlatılmağa ve öğünülmeğe lâyık sayılmıyor. Cihan tarihinde her milletten birçok hükümdar hanedanları gelmiştir. Bu yazıtta ise Türk devletinin alçalmasına sebep olarak bilgisiz, fena kağanların iş başına gelmiş olması gösteriliyor. Türk beğlerinin suçları hatırlatılıyor. Milletin itidalsizliği, açken tokluğu ve tokken açlığı düşünmediği, yani yarını hiç düşünmeyişi tenkit olunuyor. Fakat yine aynı milletin kağanlanıp devlet kurmak için ayaklanışı pek öğmeğe değer bir hadise olduğu halde gayet tabiî olarak anlatılıyor. Türk ruhunun "ferdiyetçi" olmayıp "cemiyetçi" olduğu bu yazıttan da anlaşılıyor: Birçok savaşlar yapıldığı ve b savaşlarda hiç şüphesiz üstünlük gösteren birçok kahramanlar çıktığı halde bunların adları anılmıyor. Kül Tigin kahramanlıkları bile pek az anlatılıyor. Onun savaşlarda kaç kişiyi yere serdiği söylenmekle iktifa olunuyor. Yalnız bir yerde Türk beğlerini hitap olunarak "onun nasıl hücum ettiğini hep bilirsiniz" deniliyor. Ömrünü Türk birliği uğrunda harcıyan kahraman Kül Tigin için bütün methiye aşağı yukarı bu cümleden ibarettir. Karargâhı Oğuzlara vermemek için öldüğü zaman ise bunun ehemmiyeti birkaç veciz ve samimi söz ile söyleniyor. Fakat insanların kahramanlığından bu kadar az bahsolunmasına karşılık, yazıtta Türklerin sevgili ve vefalı yardımcıları olan ehemmiyet verildiği görülmektedir. Savaşların çoğunda Kül Tiginin bindiği atlar, adı sayılmak üzere zikrolunmaktadır.
Büyük savaşlar ve en parlak zaferler ise kısa bir iki cümle ile ifade olunuyor. Bazan düşman askerlerinin alplığı tasdik olunuyor. Fakat devlete isyan edip yenilen Oğuzlara, Türgişlere, Karluklara, Kırgızlara ve başka boylara karşı aslâ düşmanca duygular beslenmiyor. "Gökte ve yerde kargaşalık olduğu için" yahut "kağanları yanıldığı için" onların sıkıntı çektiklerinden bahsolunuyor. Hattâ bu seferlerin öc almak için değil, ya onların taarruzunu önlemek, yahut o halkları tanzim edip yoluna koymak için yapıldığı söyleniyor ki bu sözler tarihî vukuata tamamile uygundur.
Son söz olarak söylemek doğru olur ki, eğer Türk dili Müslümanlıktan sonra arapçanın ve Acemcenin büyük ve zararlı tesirinde kalarak aslından sapmasaydı biz bugün Gök Türk yazıtlarındaki dili daha kolay anlıyacak ve onu şimdi bulduğumuzdan daha çok güzel bularak bu yazılara, Arapların cahiliye şiirlerine verdiği değeri verecektik. Çünkü, hangi dilden olursa olsun, dünyada en büyük eser diye tanınan ne kadar yazı varsa, bu yazılar şaheser olmak mazhariyetini, her şeyden önce, yazdıkları dili konuşan milletin kendilerini anlıyarak sevmesine ve sevdikleri için propaganda yapmalarına borçludurlar.

(Türk Edebiyatı Tarihi kitabından)

KEREKÜLÜG BEGLERİ

II. Kök Türk dönemi hükümdarı Bilge Kağan adına dikilen yazıtın doğu yüzünün 1. satırı oldukça
yıpranmıştır. Özellikle satırın sonlarına doğru epeyce bir silinme ve kırılma meydana gelmiştir. Bu satır
genel olarak şu şekilde okunur: tengri teg tengri yaratmış bilge kagan sabım kangım türük bilge kagan
...... [al]tı sir tokuz oguz eki ediz kerekülüg begleri bodunı ..... türük tengri .......... Biz bu cümlede geçen
kerekülüg begleri ibaresiyle ne anlatılmak istendiğine dair kendi görüşlerimize geçmeden önce bu satır
(BK D 1) ve özellikle kerekülüg begleri ibaresi üzerine daha önce söylenenleri aşağıya çıkarıyoruz:
Makalenin devamı için: 'Girmek istiyorsan TıkLa'


KÖK TEYEN
Bilge Kağan Yazıtının güney ve kuzey yüzlerinin 12. satırında geçen kök teyeŋ hayvan adı
şimdiye kadar değişik şekillerde anlamlandırılmıştı. Özellikle ‘gök sincabı’ şeklindeki anlamlandırma,
hayvanın hayalî ya da doğa üstü bir yaratıkmış gibi algılanmasına sebep oluyordu. Önerilen bir diğer
anlam da ‘mavi sincap’ idi. Her iki anlam da sözü edilen hayvanı tam olarak tanıtmaya
yetmemekteydi. Makalenin devamı için:
'Girmek istiyorsan TıkLa'

UÇUK VE ELBEG
Tonyukuk Kitabesinde geçen “Uçuk” ve “elbeg” kelimeleri ile ilgili makale için: 'Girmek istiyorsan TıkLa'

ORHUN KİTÂBELERİ

Orhun Kitâbeleri ORTAASYA'daki büyük TÜRK imparatorluğunun ünlü hükümdarı BİLGE KAĞAN devrinden kalma altı adet yazılı dikilitaştır.... Moğolistan'ın kuzeyinde, Baykal gölününü güneyinde, Orhun ırmağı vadisindeki KOŞO SAYDAM gölü yakınlarındadır.

Bu imparatorluğa GÖKTÜRK (KÖKTÜRK) İMPARATORLUĞU adı verilmektedir... Ancak KÂZIM MİRŞAN, kitabede geçen KÖK-TÜRK kelimesinin bir devlete değil; GÖK'ten geldiği, KUTSAL İNSAN olduğu için TÜRKLER'i kasttettiğini belirtmektedir. Açıklaması da şöyledir:

- Bu iddia, ORHUN KİTABELERİ'nde sadece bir tek yerde geçen ve KÖK-TÜRK diye okunan kelimeye dayanmaktadır... halbuki, o baştaki KÖK kelimesi iki ayrı "K" harfi ile yazılmıştır, ve ikisi farklı okunur...
Aslı ÖK-ÜK'tür...
- Ayrıca bu ORHUN (KÖKTÜRK) KİTÂBELERİ'nin hiç bir yerinde bir KÖKTÜRK kağanlığından sözedilmez!... KÖKTÜRK Hakanı, GÖKTÜRK Kağanı, GÖKTÜRK halkı diye bir tabir de yok!... O dönemle ilgili ÇİN tarih kaynaklarında da "KÖKTÜRK devleti" diye bir devlet yoktur!.. Aynı tarihli ARAP ve FARS kaynaklarında, BİZANS kaynaklarında da böyle bir devletten bahsedilmez!
- ÖKÜK-TÜRK, RABBANî TÜRK, İLÂHÎ TÜRK, KUTSAL TÜRK demektir!.. TANRI'nın yeryüzüne görevli indirdiği TÜRKLER için kullanılan bir sıfattır.
Peki, o bölgede bir GÖKTÜRK devleti yoksa, hangi TÜRK devleti vardır?.. KÂZIM MİRŞAN çeşitli kaynaklara dayandırdığı araştırmaları sonucu, ASYA'da
-- M.Ö 9000 - M.Ö. 1517 yılları arasında BİR OY Konfederasyonu,
-- M.Ö.1517 - M.Ö.879 yılları arasında AT UKUŞ BİL Konfederasyonu,
-- M.Ö.879 - M.S. 580 yılları arasında TÜRÜK BİL konfederasyonu
olduğunu tesbit etmiştir.
Mirşan'a göre, ORHUN KİTÂBELERİ'nin dikilişi, TÜRÜK BİL dönemine denk gelmektedir.
Bu konfederasyonlar bir çok devletten oluşmaktaydı. Tıpkı CENGİZ'in kurduğu MOĞOL-TÜRK imparatorluğu, veya SELÇUKLU DEVLETİ gibi...
TÜRÜK BİL konfederasyonu da şu devletlerden oluşuyordu:
-- ÖTÜKİN YIŞ: (Merkezî devlet)
-- ALTUN YIŞ : ALTAY devleti
-- UÇUĞUY YIŞ : İÇKİ TÜRKİSTAN (Orta Türkistan) devleti
-- ÖKÜGİMİN YIŞ :URAL devleti
-- BU TÜRÜK BİL : BERİ TÜRKİSTAN devleti (Batı Türkistan)
-- OK-UDURİKİN YIŞ : KORE ve MARÇURYA devleti
-- ŞUNTİNG UYUZ : UYGUR devleti

Bu bilgilerden anlaşılacağı gibi, Kitâbelerde geçen ÖTÜKEN YIŞ tabiri, ÖTÜKEN ormanları değil, MERKEZÎ DEVLET'tir!. Darda kalanın MERKEZÎ DEVLET'e sığınması istenmektedir... Zaten darda kalan bir milletin ormana kaçması (hangi orman? nerede?) önerisi, başarılı bir devlet adamının taşa vurduracağı bir şey olmasa gerekir!..
Yazıtlar TÜRK DİLİ, TÜRK TARİHİ, TÜRK TÖRESİ hakkında önemli bilgiler vermektedirler... TÜRK adının ilk kez M.S. 720'lere ait bu yazıtlarda geçtiği iddia edilir... Halbuki biz Milât'tan çok önce KİL TABLETLER'de TOURKİ ve TURUKKU olarak geçtiğini göstermiştir. Ayrıca TURSAKA, TURUSK, ETRÜSK, TURUŞKA, TURHAN, TYRRHEN şekilleriyle pek çok yerde rastlanır.
 
Yazıtların üçü çok önemlidir. Batılı tarihçileri ve onlara dayanan bizim tarihçilerimize göre, iki taştan oluşan TONYUKUK ANITI 716 yılında, KÜL TİGİN ANITI 732, BİLGE KAĞAN ANITI ise 735 yılında dikilmiştir. KÂZIM MİRŞAN kendi kaynaklarına dayanarak bunların çok önceden dikildiğini belirtir. Bu konuda bizim fazla bir bilgimiz olmadığı için onun görüşlerine göre ORHUN KİTÂBELERİNİN GERÇEK TARİHİ M.S. 575'DİR!.. 

Bir önceki dönemin işaretleri sayılan YENİSEY yazısında 150'den fazla Şekil vardı...

ALFABE'nin TÜRK özelliği, OK okunan harfin OK'a, Y okunan harfin YAY'a, S okunan harfin SÜNGÜ'ye, AT tamğasının AT'a benzemesinden kolayca görülür... Bu tip örnekleri daha da artırmak mümkündür.

ORHUN (GÖK-TÜRK) ALFABESİ'nin temelini teşkil eden TAMGALAR (ve HARFLER) ile yazılmış pek çok anıt ve yazıt TÜRKİSTAN'da (ORTAASYA), KAFKASYA'da, AVRUPA'da ve ANADOLU'da bulunmuştur. Ayrıca ÇİN'de, MISIR'da, KUZEY ve GÜNEY AMERİKA'da benzer İŞARETLER'e rastlanır... Batılılar kendi ülkelerinde de rastladıkları bu karakterlere RUNİK YAZI, FUTHARK ALFABESİ adını vermişler ve sahip çıkmaya kalkmışlardır.
ORHUN ALFABESİ kullanılan yazılarda harfler birbirine birleştirilmez, kelimeler de birbirlerinden iki nokta üstüste konularak ayrılır. Yazı, SAĞDAN SOLA veya YUKARIDAN AŞAĞIYA yazılır... İşte bu yüzden AVRUPA'da, AMERİKA'da, başka yerlerde ORHUN HARFLERİ ile oluşturulmuş yazıtlar, Batılı bilginlerce çözülememiş, "bilinmeyen yazı" olarak kabul edilmiştir. Onlar bu yazıtları hep SOLDAN SAĞA okumaya çalışmışlar, başarısız olmuşlardır!

KÜL TİGİN yazıtında GÖK-TÜRK tarihine ait olaylar, BİLGE KAĞAN'ın ağzından nakledilerek birlik, bütünlük mesajı verilir... Yazıtın doğu, kuzey ve güney yüzlerinin yazıcısı, YOLLUG TİGİN, batı yüzünün yazıcısı ise, TANG İmparatoru HİUAN TSONG'ın yeğeni ÇANG SENGÜN'dür.

KÜL TİGİN yazıtının doğu yüzünde, bütün TÜRK boylarının ortak damgası olduğu sanılan DAĞ KEÇİSİ tamgasına; doğuya ve batıya bakan "tepelik" kısımlarında ise, KURDUN EMZİRDİĞİ ÇOCUK tasvirlerine yer verilmiştir.

Tahir Türkkan’ın tarih notlarından alıntıdır.